مهديقلى هدايت ( مخبر السلطنه )
41
خاطرات و خطرات ( فارسى )
اساس موسيقى هفت نغمه است « 1 » به ابعاد معين و به سه ترتيب ( ماهور ، چهارگاه ، شور ) كه هركدام زمينهاند براى تأليفات گوناگون . ترتيبى مشخص را در هريك از زمينهها اسمى نهادهاند و دستگاهى به آن اسم معروف شده است . لكن بايد فرق گذارد بين آواز كه در آن توالى نغمات محفوظ است و زمينه كه در آن الحان بسيار تأليف توان كرد و امروز اين امتياز داده نميشود . آنچه در زمينه مىسازند باسم آواز ميخوانند و حال آنكه شباهت لحنى محسوس نيست ، نه هر لحنى را در زمينهء دوماژور ، ماهور ميتوان گفت . بلى ماهور در زمينهء دوماژور است با حفظ لحن مخصوص و قس عليهذا . كلاس ابتدائى آواز در دستگاههاى هفتگانه موضوعات لطيف بسيار است كه مىشود آنها را باقتضا توسعه داد . تا اواسط دورهء پهلوى اهل طرب طايفهاى ممتاز بودند . محترمين در مجالس ، تقليد اهل تقليد نميكردند و قول سعدى ملحوظ بود : تو بر سر قدر خويشتن باش و وقار * بازى و ظرافت به نديمان بگذار امروز به يمن تمدن متفتن ، همه رقاص شدهاند . لعل اللّه يحدث بعد ذالك امرا در خاتمه گوئيم ؛ هلم هلص ، استاد هارمونى در احساس النغمه گويد ، در كوك ما عيبى است كه در كوك ايرانى نيست ، بيش از اين تصريح نكرده است . آنچه من تتبع كردم وجهى نيافتم ، جز آنكه اروپائيان در دورهء ذو الخمسات پرده ميبندند و ما در دورهء ذو الاربعات و ذو الاربع را در دايره اهميتى است و نغمهء حساس « سى » از انجا پيدا شده است « 2 » هم او ، در رسالهء خود اهل عمل
--> ( 1 ) - در هيچ لحنى بيش از هفت نغمه و مكررات آنها وارد نميشود ( مگر تحويل به زمينهء ديگر شده باشد ) ( 2 ) - نكتهء ديگر آنكه در ذو الاربع نوبتى از مايهء « دو » دو طنينى جدا كنند « ر » و « مى » پيدا شود نوبتى از فا ( ذو الاربع ) دو طنينى جدا كند « مىبمل » « ربمل » پيدا شود و باز به تقسيم دگر « رديز » و « دوديز » را و اروپائيان به حساب شماره احتراز و دورهء مخمسات و اين عمل در ابعاد مؤثر تواند بود