( سرم را بردى ) نظرها و حالات مختلف است سعدى گويد : نه مطرب كه آواز سم ستور * سماع است اگر ذوق دارى و شور تا زمان عبد القادر ، موسيقى اساسى داشته است ، و صنف كامل آن را نوبت مرتب مىگفته‌اند كه آن اساس را در اروپا تعقيب و تكميل كردند ، و تأليفات را بسطى دادند ، فوگ همان نوبت مرتب است ، و اكمل تأليفات در فرنگ هم دست باز داشته‌اند ، هم حاجت و نياز ، با اينهمه ميدان ، عمل را تنگ كرده‌اند و جولان طبع را لنگ ، چنان كه در مجمع الادوار شرح داده‌ام . مبادى اركستر اروپائى من باب سهولت معادله‌بندى در يك زمينه كار مىكند ( ماهور ) و ما در سه زمينه ( ماهور ، شور ، چهارگاه ) و فروعات آنها . عبد القادر ، در مقاصد الالحان چهل مجلس باقتضاى حال ذكر مىكند و ما بعضى از آن مجالس را ياد ميكنيم . در توحيد ، در نصيحت ، در شجاعت ، در وداع ، در ضيافت ، در صفت شمع و پروانه ، در مناجات ، در اميد و رجاء ، در صفت فصول « 1 » هنر موسيقى اروپائى در توافق دادن آلات مختلف است ، اسلوب هارمونى كه در سازهاى خودمان خصوصا در سه‌تار به كوكهاى مختلف صورت مىيابد « 2 » و البته آن طمطراق را ندارد ، اين است كه از قديم دف همراه كرده‌اند ، فردوسى گويد : سراينده‌اى اين غزل ساز كرد * دف و چنگ و نى را هم‌آواز كرد متأخرين آنچه از آواز و تصانيف و نغمات و ديگر تركيبات كه از قدما بايشان رسيده بوده است هفت دستگاه ترتيب داده‌اند و اساس گرفته‌اند كه آنها را من در اوقات خانه‌نشينى در نتيجهء سياست

--> ( 1 ) - مزاح Scherzo پاروزنه Gondolier صبحانه Aubade خيالبافى Caprice شكوائى Elegie مسامره Nocturne فرح‌انگيز Romance مسخره Bourlesque لالائى Berceuse ( 2 ) - افزودن سيم چهارم را ( و اخوان ) به مشتاق عليشاه كرمانى نسبت مىدهند كه در اثر آن هارمنى ( توافق ) در كار آمد . از طرف Father Cyprian Rice رئيس نمايندگى دربار پاپ اظهار شد كه St . Ambrosus اسقف كليساى ميلان دستور داد St , Basile اسقف Cappadose دو نفر هيربد براى تكميل سرود كليساى ميلان فرستاد كه مورد تمجيد St , Augustin واقع شدند و اين حكايت در تاريخ Breviaire Romain تأليف Mgr . BatiffoI ضبط است . وقتى چنان بود وقتى چنين است سابق حال ميخواستند ، اكنون قال . آخر وسيلهء انسان براى اظهار احساسات ترنم است ( زمزمه ) و موسيقى از نظر ظرافت آواز و تصنيفات آوازى صرف ضرب در حركات مؤثر است ، نه در احساسات و عملا در تنظيم قدم به كار آيد و در تهييج تعصب ( مارش ) لحن ضربى و احساسى توأم بايد . در تقليد آواز طيور در قفقازيه بلبل را شنيدم و در دستگاه‌ها چكاوك و سار بانگ نى و داود جزء آهنگها است .