ملكى سالار افخم و ارونق يك فرسخى ساوجبلاغ را ، بدون اعلان جنگ تصرف كنند و كميسيون ما را به خاك لاهيجان اذن دخول ندهند ، مىتوان با انگليس جز اطاعت و عبوديت حرفى زد . اين خيال باطل چه چيز است ؛ البته با آن‌ها بسازيد و اصلاحى بكنيد ، مغرور نشويد كه محمد على در مدرسهء پطر تحصيل مىكند . تجربه كردم همين قدر كه با علاء الدوله اظهار خصوصيت كردند ، اين‌كه طفل را خودشان دعوت كردند وارد مدرسه شد . علاقهء شما و من كليتا در خوبى ايران است ، خلاف عقل است . من نهايت عمرم يك سال يا دو سال ديگر است ، شما در فكر خودتان باشيد . و الله بالله دولت ايران ، حالت بخارا و مصر و زنگبار را دارد ؛ گذشته است ، حال محال است . آن‌وقت كه شما ديديد ، خيلى خوب بود ؛ چيزها بروز كرده است كه عقل حيران است ، نمونهء جزئى ، فاطمهء صغرى بود كه نوشتم « 36 » . فكر حال و مآل خود را بكنيد ، هواى عربستان مساعد نيست تا مىتوانيد خصوصيت حاليهء سردار ارفع را محفوظ بداريد . زياده مطلبى ندارد . پنج‌شنبه 28 ربيع الاخر 1324 قمرى هو فرزند عزيز پاكت هيجدهم ربيع الاول ، بيست و هفتم ربيع الثانى رسيد ؛ از صحت مزاج شما كمال مسرت را حاصل كردم . از كارهاى شما بىخبر نيستم . هرچه پيش مىآيد ، خير و صلاح است ؛ چنان‌كه خود من با نهايت اكراه كه از مأموريت آذربايجان داشتم ، حالا ملاحظه مىكنم هرگاه در تهران بودم ، هزار قسم مخاطرات بدون شبهه مهيا بود . جائى كه براى مشير السلطنه با آن تقرب و محرميت واقع شد ، ما را چگونه زيبد دعوى بىگناهى و همچنين صارم السلطان با آن همه خسارت وارده و جاسر بودنش از آذربايجان رفت ، حالا در معيت علاء الدولهء مقتضى المرام مراجعت به فارس مىكند . وَ عَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ « 37 » . بايد تفويض صرف و شاكر بود ؛ حب بغض احدى هم اختيارى نيست و شرط ندارد . از خدا دان خلاف دشمن و دوست * كه دل هردو در تصرف اوست از قرار نوشته‌هاى تهران و جواب تلگرافى خودتان ، اسباب قوت كار عارضين تهران و اعتناى به حرف آن‌ها ، رنجش انگليس‌هاست كه بىجهت براى منع حمل جنس فراهم آمده . اين‌هم از تقديرات خداونديست ، و الا خانوادهء ما بايد تا ده پشت بعد از اين نبايد پيرامون كارى كه مورث ملالت اين جماعت باشد بگردند ؛ چرا كه حافظ از اين راه رفت و مفلس شد . به‌هرحال ، حكومت عربستان با آن هوا و مداخل ، لايق اين حالات نبوده و نيست و كار در دست ديگريست . من به ملاحظهء محظورات تهران ، به همه

--> ( 36 ) - منظور نامهء دوشنبه 9 محرم 1324 قمرى است كه در آن به تعزيهء دربار و اجراى شبيه حضرت فاطمه ( ع ) توسط احمد ميرزا اشاره شده بود . ( 37 ) - قرآن مجيد . سورهء البقره ، آيهء 216 .