حسين قلى خان نظام السلطنه مافى
33
خاطرات و اسناد حسين قلى خان نظام السلطنه مافي ( فارسى )
خواهم كرد - ، از منزل شنبهء دشتى ، از راه صعب غير متعارف كه معروف به « مهلك » است ، به طرف فراشبند و فيروزآباد ، به عزم مراجعت به شهر شيراز حركت و توپخانه را از طريق مستقيم فرستاد و وارد شهر شديم . حاجى قوام الملك را در باغ نو تحت الحفظ توقيف كرده ، ده هزار تومان جزاى نقدى گرفت و با تفنگدارى كه از دولت براى اجراى فرمايشات شاهزاده آمده بود ، روانهء اصفهان كرد ، و قرار داد كه از اصفهان به تهران نرود . جزاى نقدى او را به دربار تقديم نمود ؛ خدمتانهء تفنگدار را هم حاجى رضاى قاسى كه در آن عمل دخالت داشت ، برد . حسام السلطنه و حكومت خراسان در سنهء 1278 حشمت الدوله و قوام الدوله چهل هزار قشون و چهل عرابه توپ براى فتح و تصرف مرو بردند و تمام آن قشون و توپ به تصرف تركمان مروى درآمد و خودشان با معدودى به اقبح وجهى فرارا به مشهد مقدس رسيدند و به دربار احضار شدند . رأى همايونى و اتفاق وزراى سته - مستوفى الممالك دفتر و كليهء محاسبات وزير ماليه ، ميرزا محمد خان وزير جنگ سپهسالار اعظم ، عباس قلى خان جوانشير وزير عدليه ، ميرزا سعيد خان وزير خارجه ، على قلى ميرزا وزير علوم و تجارت ، ميرزا صادق قائممقام وزير داخله « 1 » - كه آن وقت هريك در ادارهء خود استقلالى داشتند ، بر اين تعلق يافت كه رفع اين افتضاح و اصلاح و نظم خراسان ، جز از شخص حسام السلطنه در قوهء احدى نيست . چاپار مخصوصى به احضار شاهزاده آمد . آنقدر در دستخط همايونى و نوشتجات وزراء اظهار احتياج و تحريص قبول اين امر شده بود كه انكار و اكراه جا نداشت و امارت متمرد و مخالف بود ؛ ناچار تسليم و روانه شد . در آن زمستان و بارندگى ، فرصت حركت بنه و ملحق شدن حكامى كه از اجزاء خودش بودند ، نشد . در اين وقت ، ميرزا جعفر خان مشير الدوله به منصب توليت آستانهء سر كار فيض آثار برقرار بود و ايام فترت ، احكام ايالتى را هم جارى مىكرد . اواخر 1278 وارد خراسان شديم ، در حالى كه به واسطهء برف و سرما در راه زحمت فوقالطاقه كشيديم . چهار نفر از اهل فارس هم مهاجرت كردند : حاجى رضاى قاسى ، حاجى محمد كاظم كدخداى محله ، حاجى ميرزا آقا معدل و حاجى ميرزا احمد كدخداى ميدان شاه .
--> ( 1 ) - پس از تبعيد ميرزا آقا خان نورى ، ناصر الدين شاه سعى نمود كه بدون صدر اعظم سلطنت كند . هيأتى متشكل از شش وزير تشكيل داد كه هركدام جداگانه مسئول امور بودند . هدف شاه ، ممانعت از قدرت يافتن فردى واحد بود . اين وزارتخانهها عبارت بودند از : داخله ، خارجه ، ماليه ، جنگ ، عدليه و اوقاف . فهرستى كه حسين قلى خان از وزارتخانهها بدست داده با صورتى كه امين الدوله و عبد الله مستوفى ذكر كردهاند ، متفاوت است . حسين قلى خان آخرين وزارتخانه را علوم و تجارت خوانده است . امين الدوله و مستوفى نوشتهاند كه ، تعداد وزارتخانهها محدود به شش وزارت نبوده و وزير علوم و تجارت و رسائل خاصه كه مهردار شاه بود ، به اين عده افزوده گشت . خورموجى نيز از ده نفر وزير نام مىبرد . ر ك : امين الدوله . خاطرات سياسى : 17 ، مستوفى . شرح زندگانى من . ج 1 : 90 ، خورموجى . حقايق الاخبار ناصرى : 243 .