ثبت مىكند را مىتوان از اين منظر هم ديد كه او مىخواهد بر ايمان و جوانمردى و اعزاز و اجلال خود تأكيد بيشترى بگذارد . به‌علاوه ، از خلال خاطرات روشن مىشود كه حاج محمد تقى ارتباطات تجارى متنوعى داشته است و در معاملاتش بر شبكه مهمى از بازرگانان محلى و غيرمحلى متكى بوده است . متن خاطرات از اين لحاظ آگاهىبخش است - از طريق آن مىتوانيم بفهميم كه مال التجاره چگونه حمل مىشد و در زمانه بحران و اشغال خارجى حساب‌ها چگونه تسويه مىگرديد « 1 » . همچنين بايد اشاره كرد كه بازرگانان در كل دست به تجارت‌هاى سبك مىزدند ، يعنى تجارت كالاهاى مصرفى و اجناس منقول و نه تجارت‌هايى كه مخاطرات زيادى براى سرمايه داشتند - گرايشى كه در كل خاورميانه مشترك به‌نظر مىرسد . افزون بر اين بازرگانان درباره مقولات سياسى عمده ، نظير جنبش مشروطه و موضوعات ملى و منطقه‌اى ( گذشته از جانبدارى سياسى شخصىشان و نيز مستقل از تأثيرات كوتاه‌مدت يا بلندمدت چنين تحولاتى بر تجارت محلى ، ملى ، و يا بين‌المللى ) هم كنجكاو و هم نگران بودند ، اما جهان روزمره آن‌ها را عمدتا مسائلى از قبيل گردش كالا ، سالم رسيدن محموله و وصول به موقع مطالبات تعيين مىكرد . در سال 1905 م ( 1323 ق ) در نتيجه رخدادهاى سياسى در قفقاز ( از جمله تأثير انقلاب 1905 م روسيه ، و درگيرىهاى مكرر بين مسلمانان و ارمنيان در قفقاز طى سال‌هاى 1905 - 1906 م ) ، بسيارى از بازرگانان ايرانى مقيم قفقاز روسيه ، مانند بسيارى از بازرگانان ارمنى ، از باكو به رشت و انزلى آمدند « 2 » . حاج محمد تقى به منزله يك بازرگان تبريزى در آن زمان تنش‌هايى را

--> ( 1 ) . متن خاطرات حاوى اطلاعاتى است درباره مسيرهاى تجارى بين آذربايجان و قفقاز ، قلمرو عثمانى و بين النهرين و نيز درباره مسيرهاى تجارى داخلى خود ايران . ( 2 ) . بسيارى از ارمنيان كه به آذربايجان يا گيلان آمدند نسبت به ايران بيگانه نبودند همان‌طور كه تا آن موقع هم روابط نزديكى با ايران و ارمنيان ايران داشتند ؛ اين بازرگانان ارمنى پيوندها و صفات « فراملى » داشتند . به عبارت ديگر « جوامع ارمنى در قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم در قفقاز ، امپراطورى عثمانى و ايران به يك معنى جوامع فراملى اوليه‌اى بودند كه اعضاى آن‌ها اغلب در دست‌كم دو ناحيه روزگار مىگذراندند . آن‌ها هردو سرزمينى را كه در دو امپراطورى قرار داشتند خانه خود مىدانستند ، و ارتباط و مسافرت خود را با بيش از يك جامعه ادامه مىدادند . » نگاه كنيد به :