خاطرات همچنين نشانه‌اى از حمايت تجددخواهانه نويسنده از برنامه آموزشى نوين به چشم نمىخورد و اشاره‌اى هم به اين‌كه او فرزندان خود را به مدارسى از اين دست فرستاده باشد يا نه وجود ندارد . به علاوه در عكس‌هايى كه از آن دوره موجود است حاج محمد تقى را در كسوت سنتى مىبينيم . به عبارت ديگر به‌عنوان فردى كه به خارج از ايران سفر كرده بود ظاهر حاج محمد تقى تحت تأثير تحولات غربىسازى يا « جهانىسازى » اى كه ايران آن روز را نسبتا متأثر كرده بود قرار نداشت . تجارت در ميان اولويت‌هاى زندگى حاج محمد تقى تجارت رتبه بالايى را به خود اختصاص مىداد . تجارت هم حرفه و وظيفه او بود و هم هويت او را تشكيل مىداد . حاج محمد تقى يك شيعه دوازده امامى ، يك ايرانى تبريزى الاصل و داراى گرايش ملى ( كه پيوستگىاش به انجمن مشروطه‌خواه و مترقى تبريز را مىتوان شاهدى بر ملىگرايى او دانست ) ، « 1 » و يك مرد خانواده بود . با اين احوال همه چيزها هنگامى معنى و منزلت خود را مىيافتند كه او موقعيت خود را به‌عنوان يك تاجر تثبيت مىكرد - به تعبيرى مىتوان گفت كه تجارت « پيشه » او بود . ايران به رغم انزواى نسبىاش در اواخر دوره قاجار از طريق مسيرهاى تجارى ديرينه‌اى با همسايگان متصل بود ، راه‌هايى كه هم در تاريخ اقتصادى و هم از

--> عبادت ، ايمان و اخلاقيات براى خواننده عام نوشته شده‌اند . ( 1 ) . در طول انقلاب مشروطه ايران به تشكلات سياسى اغلب با عنوان « انجمن » اشاره شده است . براى انجمن تبريز نگاه كنيد به منصوره رفيعى ، انجمن : ارگان انجمن ايالتى آذربايجان ، تهران ، نشر تاريخ ايران ، 1362 . همچنين نگاه كنيد به :