طبقه‌بندىهاى قراردادى چون « ساخت طبقاتى » يا « نمونه ايده‌آل » نمىتوان به آن‌ها پاسخ گفت . حاج محمد تقى نويسنده نبود اما يك بازرگان آذرى برآمده از دل بازار بود كه روايت مفصلى به فارسى درباره زندگى خصوصى و زندگى اجتماعى تأليف كرد . چرا او با همه ايمانش و با همه اشتغالش به امر تجارت وقت مىگذاشت و براى تأليف يك كتاب خاطرات جهد مىكرد ؟ - كارى كه معمولا پيشه ديگران بود ( كسانى چون ملايان يا روشنفكران كه كارشان رساله‌نويسى بود ) . مصنف خود در جاىجاى متن كليد حل معما را به دست داده است . ظاهرا تصميم اوليه او براى نوشتن با شرايط انقلاب و توقف كسب‌وكار تسريع شده است ، شرايطى كه لاجرم براى او وقت و فراغت بيشترى حاصل كرده بود . حاج محمد تقى تصميم گرفت به‌جاى هرز دادن اين فراغت و بيهوده نشستن در خانه يا غم خوردن بىپايان ( كه به اعتقاد او « [ از ] بسيارى خيالات صدمه فوق العاده به انسان مىرسد » « 1 » ) تصميم گرفت كه حوادث اجتماعى و سياسى مشخصى را كه شاهد بوده است ثبت كند و همچنين برخى از اطلاعات مربوط به خاندانش را براى اخلاف و آيندگان خانواده به ثبت رساند . او « تاريخ » خود را نوشت تا سلامت شخصىاش را حفظ كند و تحولات سريع اوضاع را در نظر آورد . حاج محمد تقى در زمان نگارش خاطراتش 41 تا 43 ساله بوده است . چنان‌كه او خود مىگويد « سبب نوشتن اين تاريخ ، همين بلواى آخرى بود كه دو هفته مانده بود كه از زيادى غم‌وغصه [ و ] خيالات اين كتاب را مىنوشتم . كارها كه امنيت پيدا كرد ، ديگر ممكن نشد بنويسم » ، « 2 » چنان‌كه با بازگشت او به كار تجارت ديگر چنين امكان و فراغتى نبود « 3 » . در جاى ديگر مىنويسد : « اين اواخر

--> ( 1 ) . حاج محمد تقى جورابچى ، متن حاضر ، از اين پس : خاطرات ، ص 42 . ( 2 ) . خاطرات ، ص 199 . ( 3 ) . چنين اشاره‌اى اين فكر را تلقين مىكند كه حاج محمد تقى پس از مدتى كنار گذاشتن كار نوشتن دوباره به آن برگشته بود - و اين قطعه نه تنها اشاره به از سرگيرى نوشتن مىكند بلكه همچنان دلالت دارد بر اين‌كه اين پاره از متن همچون توضيحى بوده است كه در وسط متن جا داده شده . همچنين نشان مىدهد كه او بعدا كه دوباره نوشتن را از سرگرفته ممكن است كه خاطرات را ويرايش كرده باشد يا به برخى از بخش‌هاى آن اطلاعاتى را افزوده باشد . در سراسر متن حاج محمد تقى مرتب از « خاطرات » شخصى مربوط به تجارت و حوادث سياسى به شرح تاريخ خاندانش مىپردازد ، شبيه به سنت‌هاى روايى كهن‌تر پارسى كه گاه بين تاريخ