بوداق منشى قزوينى
35
جواهر الأخبار ( فارسى )
تصرف آذربايجان هرات را ترك كرد ، اما هماى سعادت با او يار نشد و او نيز در حدود اران از اوزن حسن شكست خورد ، و سرانجام جان خويش را در اين راه از دست داد ( 873 ه . ق . ) . جنگهاى اوزن حسن با امپراتور عثمانى - سلطان محمد دوم - بر سر منطقهء طرابوزان در دو مرحله اتفاق افتاد . در جنگ اول ، تركان عثمانى شكست خوردند ، اما در جنگ سال بعد ، اوزن حسن شكست سختى متحمل شد و بخشى از قلمرو او به تصرف عثمانيان درآمد . اوزن حسن به منظور جبران اين شكست و به دست آوردن يك متحد در كنار خود با دولت مسيحى و نيز طرح دوستى ريخت ، اما در اين راستا به نتيجهاى نرسيد و سرانجام در سال 882 ه . ق . درگذشت . جانشينان بعدى وى نيز در اين راه تلاشى ننمودند ، بلكه جنگ قدرت ميان شاهزادگان آق قويونلو كه از مشخصههاى مهم اين دودمان پس از مرگ اوزن حسن است ، حكومت آنان را ناتوان ساخت و هرگز در انديشهء كشورگشايى و توسعه قلمرو خود بر نيامدند . از اين طايفه تا سال 920 ه . ق . نزديك به نه تن به قدرت رسيدند ، اما هيچ يك تدبير و شايستگى اوزن حسن را نداشتند و در نهايت در مقابل جنبش رو به رشد صفويه از پاى درآمدند . قلمرو اين سلسله در طول حكومت ، شامل گرجستان ، آذربايجان ، ديار بكر ، عراق عرب و بخشى از عراق عجم بود . در خصوص اهميت حكومت صفوى اهل قلم و تحقيق مطالب بسيارى نوشتهاند ، و هيچ لزومى بر تذكار آن در اين مقدمه نيست ، اما از آنجا كه فصل مهمى از كتاب جواهر الاخبار دربارهء مناقب و خصايل خاندان و حكومت صفوى است ، يادآورى چند نكته ضرورى به نظر مىرسد . اگر چه دربارهء خاستگاه نژادى و قومى خاندان صفوى هيچ اتفاق نظرى ميان پژوهشگران و متخصصان تاريخ وجود ندارد . اما ، همه بر كاميابى آنان در ايجاد وحدت سياسى در ايران و خاتمه بخشيدن بر حيات ناهماهنگ و ناموزون اين سرزمين اذعان داشتهاند . رمز اين پيروزى و حاكميت يافتن اقتدار اين خاندان را بايستى در پويايى