رشيد الدين فضل الله همدانى
پيشگفتار 23
جامع التواريخ ( تاريخ هند و سند و كشمير ) ( فارسى )
پيشرفت هم مسلكان خود هموار ساخت . همچنانكه براثر همين تساهل دينى مغولان ، تحت تأثير تركيب فرهنگى دينهاى بودايى و شمنى ، در دستگاه چنگيز و فرزندان او و امپراطورى مغول در چين ( دودمان يوان . . . 1271 - 1368 م ) شخصيّتهاى ايرانى و مسلمان ، مانند مجد الدّين يلواج خوارزمى ، فرزندش محمود ، امير احمد بناكتى ، ارسلان خان قرلوق ، به مناصب و مقامات عالى حتّى فرمانروايى بر قلمروهاى مغول در چين رسيدهاند . البتّه گماشتن كارگزاران و وزيران توسّط مغولان ، به معنى حمايت از همكيشان و همميهنان آنان نبوده است ، در نظر مغولان اين اشخاص بيشتر نمايندگان يك نوع تمدّن پيشرفته بودند تا نمايندگان يك ملّت يا دين بخصوص . » « 1 » اين بخش از تاريخ عالم كه دربرگيرندهء تاريخ بنى اسرائيل است در جامع التّواريخ ، مىتواند بهعنوان اثرى از رشيد الدّين فضل اللّه به شمار آيد با يارى و همكارى يك تن از احبار . گفتار رشيد الدّين در مقدّمهء تاريخ بنى اسرائيل شايان بررسى است : « امّا بعد بنابر آنكه . . . شرط [ كرده ] كه جميع تواريخ سالفه و ازمنهء اقوام ماضيه به حسب زعم هرطايفه ايراد خواهيم كرد تا اين تاريخ تبديل سياقت جامع التّواريخ باشد ، و تاريخ بنى اسرائيل نصّ توريت [ است ] كه وحى منزل است ، و ايشان خلقى بسيار و طايفهاى بىشمار [ اند ] ، و از ايشان حكايات غريب و روايات عجيب صادر گشته ، پس واجب شد آن را به اين جمع كردن ، و در تخصيص آن تلخيص سپردن ، و ايجاز و اختصار را رعايت نمودن . پيشتر مىگوييم كه [ در ابتداى ] اين تاريخ كه موسوم است به جامع التّواريخ ، و به چند جاى ديگر ياد كردهايم و گفته كه شرط موّرخ آن است كه تاريخ هر قومى به زعم ايشان نويسد و به راى خود در آن زيادت و نقصان نكند ، اگر حق باشد و اگر باطل بر همان موجب كه دعوى و زعم هر طايفهاى باشد نقل كند
--> ( 1 ) . تاريخ چين ، صص 6 - 7 .