مبيّن مسأله‌اى لازم و ضرورى نيز بود . از حسن اتّفاق ، مؤلّف ، علاوه بر مقامى كه در تاريخ‌نويسى داشت ، داراى مرتبتى بلند در دستگاه دولتى زمان خود نيز بود ، و با نفوذ و اقتدارى كه داشت قدرت دست يافتن به هر منبع لازم براى انجام كار خود را نيز داشت ، و بدينسان طرح و نقشهء او به نحوى كه براى آن عصر تقريبا كمال مطلوب بود تحقّق پذيرفت . رشيد الدّين در مقدّمهء جامع التّواريخ به علماى بيگانه‌اى كه در طرح قسمتهاى مختلف تاريخ عمومى با او همكارى داشته‌اند اشاره مىفرمايد ، از آن جمله در مورد تاريخ چين از ليتاچى و مكسون ( ؟ ) ، و در تاريخ هند از راهبى كشميرى Kamala - sri « 1 » نام مىبرد ، ولى در مورد تاريخ فرنگ هيچگونه اشاره‌اى در اين‌باره نكرده است ، و هرچند اين امر در نظر اوّل عجيب مىنمايد ، ولى با توجّه به اينكه اسامى فوق دربارهء موضوع اساسى يعنى منابع كتاب هيچگونه اطّلاعى به دست نمىدهد ، و اين اشخاص غالبا واسطه و ناقل اخبار هستند ، بىاطّلاعى از نام برخى از آنان براى ما نسبتا بىاهميّت مىباشد ، و امّا خوشبختانه با وجود سكوت رشيد الدّين از تاريخ فرنگ مىتوان اطّلاعات جالبى دربارهء محيط اجتماعى كه همكاران اروپايى رشيد الدّين بدان تعلّق داشته‌اند به دست آورد . بارتولد از چگونگى رابطهء بين پاپ و قيصر كه در باب سوم كتاب ذكر گرديده است ، و طبق آن پاپ از حيث مقام از قيصر برتر دانسته شده ، چنين حدس زده است كه همكاران اروپايى رشيد الدّين را در تأليف تاريخ فرنگ بايد بين كشيشان و طبقهء روحانيان عيسوى جستجو كرد ، ولى به عقيدهء من

--> ( 1 ) . رك : كاترمر در همان كتاب ص LXXVIII و مجموعهء علمى Collections Scientifiques ، ج ، 3 ، ص 106 - بلوشه در كتاب مذكور در سابق ص 98 ؛ و نيز مقاله‌اى دربارهء منابع تاريخ چين رشيد الدّين ( به زودى به قلم فرانكه M . H . Franke در مجلهء Orins انتشار خواهد يافت ) .