عبد المحمد آيتى
38
تحرير تاريخ وصاف ( فارسى )
ترتيب داد و منازل قمر و مراتب بروج دوازدهگانه به نحوى ساخته شد كه هر روز هنگام طلوع پرتو خورشيد از سوراخ قبهء بالايى بر سطح عتبه مىافتاد و درج و دقائق حركت وسط آفتاب و كيفيت ارتفاع در فصول چهارگانه و مقادير ساعات از آنجا معلوم مىشد و شكل كرهء زمين در نهايت دقت بپرداخت و ربع مسكون را به اقاليم سبعه بخش كرد و طول ايام و عرض بلد و ارتفاع قطب شمالى در مواضع و صورت وضع و اسامى بلدان و هيأت جزاير و درياها روشن و مبرهن گردانيد . چنانكه گوئى كتاب مسالك و ممالك از نسخهء حواشى آن فراهم آوردهاند و زيجخانى به نام پادشاه تصنيف كرد و چند جدول نكات حسابى كه در ديگر زيجات متقدمان چون كوشيار و فاخر و علائى و شاهى و غيرها موجود نبود درافزود . اما هنوز عمارت رصد به پايان نيامده بود كه هلاكو را اجل دررسيد . و در سال 663 دار فانى را وداع گفت . بر آئين مغول دخمهاى ساختند و جواهر بسيار در آن ريختند و چند دختر زيبا را آراسته به جامههاى فاخر و مرصع همخوابهء او ساختند تا از وحشت ظلمت و دهشت تنهائى و تنگى جاى و آتش عذاب مصون ماند . خواجه نصير الدين طوسى رحمه اللّه در تاريخ وفات او گويد : چون هلاكو ز مراغه به زمستانگه شد * كرد تقدير اجل نوبت عمرش آخر سال بر ششصد و شصت و سه شب يكشنبه * كه شب نوزدهم بد ز ربيع الاخر