قشرى سلفى دو قرن سكوت را مىكوبيد و بر مىانداخت ( احمد حنبل را شلاق مىزد ) ، تا آنجا كه كودتاى قشريان ضد تنزيهى متوكل ( 232 - 247 ه ) با همه‌ى فشارهايش نتوانست تسنن سلفى دو قرن سكوت آغازين را جز به صورت ظاهر زنده كند . سراسر سده‌ى سوم كشاكش ميان تنزيه‌گرايان متافيزيسين مسلمان و قشريان سنى ساده لوح مادىگرا ادامه داشت . روشن انديشان تنزيه‌گرا ، چون ابو العباس ايرانشهرى ( سده‌ى 3 ) ، راوندى م 245 ، محمد زكرياى رازى م 313 در به در و يا كشته مىشدند اما انديشه‌هاى ايشان پس از مرگ آنان در قالبى سنى نماتر نمودار مىگرديد و به فهم قشريان نزديك شده كم كم حاكم‌پذير مىشد . فلسفه‌ى تنزيه‌گراى نخشبى و سجستانى ( سده‌ى چهارم ) با آن كه حتى در زير سايه و چتر حمايت سامانيان در خراسان ، كه پايگاه تنزيه گرايى اسلامى بود ، نتوانست ادامهء حيات دهد و به دست تركان عمال قشريان بغداد نابود شد و سامانيان را نيز به دنبال خود به نابودى كشانيد ، يك قرن بعد به دست ابن سينا ( 370 - 428 ه ) ، اسماعيلىزادهء سنىنما شده ، دوباره زنده شد و به دست آل بويه قابل تدريس در مجامع و براى قشريان حاكم قابل چشم پوشى گرديد . كودتاى ضد تنزيهى متوكل به سال 232 ه تنها رنگ قشرگرايى دولت را تقويت كرد ، و گر نه زير بناى فرهنگ اسلام به دست فرزندان روحانى دانشگاه‌هاى سورا ( نزديك تيسفون ) ، جندىشاپور نصيبين ، حران در كردستان غربى با كمك خاندان‌هاى علمى كهن تيسفون و اهواز و آذربايجان كه مسلمان شده در عراق و خوزستان مانده بودند ، مانند خاندان‌هاى نوبختيان ، يقطينيان ، طاهريان ، جنيديان ، آل ابو نجم ، عميديان ، رفيليان ، ساجيان ، با تأليفات خود و مقامات اجتماعى و دولتى كه در اسلام به دست آورده بودند ، پايه‌هاى اسلام تنزيه‌گرا را بر ضد قشرگرايى حكام عرب تقويت مىكردند و در عين حال تأثير متقابل ميان قشرگرايى حاكم و تنزيه‌گرايى دانشمندان ايرانى ادامه مىيافت . نفوذ روز افزون گنوسيم اسلامى تا آنجا بود كه ابن ناعمهء حمصى « اثولوجيا » را با نظر كندى فيلسوف م 260 ه براى احمد بن معتصم عموى دو خليفهء منتصر و مستعين ترجمه كرد ( مقدمهء اثولوجيا چ تهران 1314 ه ص 158 و چ بدوى مصر 1966 م ص 3 ) و زرّافهء ايرانى ( طبرى III 1457 - 1461 و ترجمهء آن ص 6078 تا 6081 و طبقات اعلام شيعه قرن 13 : 345 ) با تشويق امام على الهادى 212 - 254 ( مهج الدعوات ابن طاوس چ 1323 ه ص 266 ) منتصر را به براندازى متوكل تشويق نمود . منتصر نيز پس از شش ماه در سال 248 ه