[ جلد پنجم ] پيشگفتار به نام خدا در اين پيشگفتار از سه مطلب گفتگو مىداريم : I - تجارب الامم و نگارنده آن مسكويه . II - ديگر آثار مشكوبه . III - فهرستواره سردمداران بغداد به دوران تاليف اين دو مجلّد . I - تجارب الامم [ 1 ] و نگارنده‌ى آن مشكويه تجارب الامم ( آزموده‌هاى مردم ) نامى نزديك به حقيقت است كه نگارنده‌ى بزرگوار اين كتاب بدان داده است . البته اين كتاب نه آزموده‌هاى همه‌ى مردم جهان و نه همه‌ى خاورميانه ، بلكه بيشتر ، آزموده‌هاى مردم ايران است . مردمى كه در زمان مؤلف ، چهار صد و اند سال بود كه با دگرگونگى ژرف برخورد كرده بودند . بندهاى بسيارى از ستم‌ها گسيخته شده ، بسيارى از قوانين ظالمانهء كاست‌ها كه سده‌هايى دراز دست و پاى مردم را بسته بود ، بىاعتبار اعلام شده ، تحميل برخى باورهاى پوچ و پندارى موقوف گرديده بود . مردم ايران چنان از آن قوانين در رنج بودند كه حتى پيش از آن كه قرآن كريم مدوّن گردد ، و آيه‌ى مباركه‌ى وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ ( قرآن مجيد 49 : 13 ) به گوش همگان رسد ، نه تنها از آن نظام كه نام خودى داشت دفاع ننمودند ، بلكه با آن قوم كه هنوز موفق به درك مضامين قرآن مجيد نشده بودند در براندازى رژيم كهنه ، همكارى كردند .

--> [ ( 1 ) ] . تجارب الامم نامى است كه خود نگارنده در چاپ عربى دكتر امامى ص 2 بدان داده و درج 6 ص 364 ترجمه نيز اشارتى بدان دارد . بنابر اين عبارت « و عواقب المم » يا « تعاقب المم » ( ذريعه 3 : 347 ) را ديگران بر آن افزوده‌اند .