ك ، ( ج 5 ، ص 38 ، 92 ، 386 ترجمه ) . خاصه و عامه ، صف بندى نوين از آغاز سده‌ى سوم كه خليفگان عرب گروه‌هايى از گنوسيست‌هاى معتدل‌تر به نام معتزله را به حكومت كشانيدند ، اندك اندك صف‌بندى دو قرن آغازين تا اندازه‌اى دگرگونگى يافت . از اين پس گنوسيسم اسلامى ويژهء توده‌هاى محكوم ايرانى نبود ، تسنن قشرى نيز مذهب ويژه‌ى حكام عرب نماند ، بلكه گنوسيست‌هاى مسلمان ، تازه در حكومت شركت جسته ، خود را « ويژگان فهميده » و سنيان را « توده‌ى نادان » و قشرى مىشمردند . از اين رو ، از نيمه‌ى سده‌ى سوم گنوسيست‌هاى مسلمان ، دو واژه‌ى « خاصه » و « عامه » را ، از ادبيات كهن گنوسيستى و شايد از كتاب اثولوجيا به عاريت گرفته ، براى خود و سنيان به كار بردند . افلوطين در ميمر چهارم كتاب ياد شده گويد : عامه‌ى مردم خواهان شناخت حقيقت چيزها نيستند مگر اندكى از ايشان كه بلند پرواز « ارتفاع‌گرا » هستند . . . و ما كتاب فلسفهء خاصه را براى ايشان نگاشتيم ، كه عامه شايسته‌ى رسيدن بدان نيستند ( اثولوجيا ، چ . بدوى ، قاهره 1966 ، ص 61 . در ضمن افلوطين عند العرب ، چ . سنگى تهران ، تصحيح شيخ محمود بروجردى تهرانى در حاشية « قبسات » ميرداماد 5 - 1314 ه 1898 / م . ص 211 ) . مؤلف ما مشكويه نيز در ج 6 ص 391 ، همين گروه بندى را ، كه تا به امروز نيز متداول است ، براى سنى و شيعى به كار مىبرد . نگارنده‌ى اين كتاب مشكويه احمد پسر محمد پسر يعقوب ، نگارنده‌ى اين كتاب در ربع يكم سده‌ى چهارم در رى و به گفته‌ى دكتر كريمان شاد در ديه مشكويه‌ى رى ( رى باستان ، ص 625 ) كه گويا رئيس بو اسحاق و پسر او على مشكوى از بزرگان رى در سده‌ى ششم ( نقض . ص 220 / 261 ) نيز بدان نسبت دارند ، زاده شد . بارى مشكويه در چنان محيط پر آشوب رى پرورش يافت . مرگ او را ياقوت در معجم الادباء به نقل از يحياى مانده در 9 صفر 421 ه / 16 فوريه 1030 مىداند و دكتر كريمان جاى آن را اصفهان ياد مىكند . قبر او در روضات و ذريعه در محلهء خواجوى اصفهان معين شده است . ولى تولد او در جايى ياد نشده است . مرگوليوث تاريخ آن را سال 330 و دكتر عبد العزيز عزت سال 325 و عبد الرحمان بدوى در پيشگفتار جاويدان خرد الحكمة الخالدة ، چ قاهره ، 1952 م ، ص 20 - 21 به سال 320 ه