و حذف جزئيات كتابشناسى منابع ، [ 1 ] در اين جا مىآوريم بويژه از اين نظر كه خوانندهء ترجمهء فارسى از سرنوشت متنى كه اين ترجمه از روى آن پديد آمده است و نيز از جايگاه مصنف اين اثر به اجمال آگاه گردد به هر روى ، مطالبى كه از پيشگفتار عربى در اين جا مىآيد ، با احتساب سخنى كه در پايان در شرح چگونگى و شيوهء ترجمهء تجارب الامم خواهيم افزود چنين است : نخست دربارهء خود مسكويه : منابع پژوهش دربارهء مسكويه ، روزگار مسكويه ، نامش چيست : مسكويه يا ابن مسكويه ؟ مسكويه همان مشكويه است . اوصاف و القاب علمى و اجتماعى او ، آثار علمىاش . سپس دربارهء اثرش تجارب الامم : تاريخ از ديدگاه مسكويه ، منابع مسكويه در نوشتن تاريخ ، نام تجارب الامم ، نسخه‌هاى خطى تجارب الامم ، چگونگى روش ما در كار تصحيح و چاپ متن عربى تجارب الامم ، و سرانجام شيوهء ما در ترجمه فارسى تجارب الامم : منابع پژوهش درباره مسكويه ( مشكويهء رازى ) در منابع كهن تا آن جا كه به ما رسيده است دربارهء زندگى مسكويه چندان سخنى نيامده است كه بتواند به همهء پرسشهاى پژوهندگان و كسانى كه دربارهء او مطالعه مىكنند ، پاسخ گويد . آن چه اكنون در دست است نوشته‌هايى است پراكنده و از هم گسيخته كه زيست‌نگاران و مورخان حكمت در نوشته‌هاى خود آورده‌اند ، كه خود بسيار اندك و اغلب رونوشت يك ديگرند . حكيمى بزرگ از معاصران مسكويه ، كسى كه او را از نزديك مىشناسد و از ارزشهايى كه در شخصيت او است به خوبى آگاه است ، بدين خشنود نيست كه دربارهء مسكويه در كتاب خود به همان كوتاهى سخن گويد كه دربارهء حكيمان و فرزانگان ديگر گفته است . بلكه نويد مىدهد كه درباره‌اش دفترى جداگانه كند تا دربارهء « سيرهء نيكوى او » گزارشى فراگيرتر در آن بنويسد . اين حكيم همان ابو سليمان منطقى سجستانى است كه به نوبهء خود از حكيمان سرشناس آن روزگار به شمار مىرود . از بخت بد ، آن چه وى نويد داده به دست ما نرسيده است . كسى چه مىداند . شايد در اين

--> [ ( 1 ) ] براى مشخصات كتابشناسى منابعى كه در اين مقدمه به اختصار آمده است ، نگاه كنيد به تجارب الامم مصحح اين جانب ، ج 1 ص 389 و پانوشت‌ها . ( انتشارات سروش 1366 ) .