خودشان براى حفظ مصالح مسلمانان و حدود و ثغور آنان كه مورد تهديد و تجاوز دولتهاى غيرمسلمان قرار گرفته بود با آن دولتها به جنگ پرداخته بودند ، و به همين سبب هم انتظار داشتند كه همهء مسلمانان در همه جاى دنيا از آنان پشتيبانى نمايند . ولى پيش از آن‌كه از دشمنان شكست بخورند دولت ايشان از درون و به دست همان اعراب مسلمان كه به گمان خود براى حفظ مصالح ايشان مىجنگيدند از هم پاشيد . تركها از ميان علتهاى متعدد شكست خود در آن جنگ بيش از همه به قيام مسلحانهء عربها عليه خود كه با تحريك دولت انگليس و با كمك مالى و نظامى آن دولت و دولت فرانسه و به پشتيبانى از ايشان صورت گرفته بود تكيه مىكنند . اين رويداد عبرت‌انگيز و پندآموز به روايت تركها بزرگترين خيانت عربها به اسلام و دولت اسلامى بوده كه به تعبير خود ايشان در گرماگرم جنگ با دشمنان اسلام از پشت به ايشان خنجر زده‌اند ، و به روايت عربها بزرگترين انقلابى بوده كه در تمام تاريخ خود براى بدست آوردن استقلال و آزادى خود بدان دست زده‌اند . نويسندگان عرب اين قيام را آغاز دوران جديد و نهضت قومى خود مىشمرند ، و پيوسته با سرافرازى و سربلندى از آن ياد مىكنند « 1 » . به هر حال به هرگونه كه اين رويداد تعبير و تفسير شود گذشته از آثار بزرگ سياسى ، آثار فرهنگى و اجتماعى بزرگترى از آن برجاى ماند ، كه چهرهء منطقه را دگرگون ساخت . جمهورى تركيه كه از ميان خاكستر خلافت اسلامى عثمانى در سرزمين اصلى آن قد برافراشت چهره‌اى ديگر داشت . اين جمهورى بر پايهء ملى تركى بنياد نهاده شد ، نه بر پايهء دينى اسلامى ، و نه حتى بر اين پايه كه اسلام دين رسمى آن باشد . ظاهرا تركها كه در جنگ جهانى از اسلام طرفى نبسته و از اعراب جز دشمنى نديده بودند بر آن شدند كه پيوندهاى خود و فرهنگ خود را با اعراب و

--> ( 1 ) . شرح اين قيام و كمكهاى مالى و نظامى انگليس و فرانسه را به آن در كتاب مفصل « الثورة العربية الكبرى » تأليف امين سعيد كه در سه جلد به چاپ رسيده خواهيد يافت .