حكم بر اعم و اغلب است و در هردوره‌اى خالى از موارد استثنايى نبوده ، ولى مواردى كه در سير كلى علم و انديشه و فراز و نشيب آن اثرى چندان نداشته‌اند . و اگر با توجه به آنچه از بررسى كمى و كيفى اين آثار نتيجه مىشود براى سير علم و انديشه در فرهنگ اسلامى يك منحنى رسم كنيم كه اين فراز و نشيب را ، هم از جنبهء كمى و هم از جنبهء كيفى آن در قرنهاى مختلف اسلامى نشان دهد ، اين منحنى از اواخر قرن اول با سير صعودى ولى ملايم شروع مىشود و در قرنهاى دوم و سوم همچنان ادامه مىيابد و در قرنهاى چهارم و پنجم با فرازى تندتر به اوج خود مىرسد و از آن به بعد به تدريج حركت صعودى آن كند مىشود و پس از مدت زمانى سير نزولى آن شروع مىگردد با اين تفاوت كه اين سير نزولى از لحاظ كيفى سريعتر و از لحاظ كمى كندتر است و تا آغاز عصر جديد همچنان ادامه مىيابد . در اين‌جا هم باز توجه به اين امر لازم است كه اين استنتاج هم مانند همهء موارد مشابه براساس حكم بر اعم و اغلب است و مىتوان بعضى از رشته‌هاى معارف اسلامى را كه سير صعودى و نزولى آنها از لحاظ زمان يا مكان كمى جلوتر يا عقب‌تر از اين تاريخها قرار مىگيرد مستثنى ساخت ، ولى اين امر هم در سير كلى علم و انديشه در جهان اسلام اثرى قابل ملاحظه نداشته است . حال اگر بخواهيم جاى واقعى ابو ريحان را در اين سير فكرى نشان دهيم بايد او را در اوج ارتفاع اين منحنى جست‌وجو كنيم . ابو ريحان انديشمندى است كه پيشرفت‌هاى فكرى چند قرن گذشته در وجود او خلاصه شده و او را به حق مىتوان نمايندهء انديشهء علمى جهان اسلام در اوج ترقى آن دانست ، زيرا پس از او هم هرچند علماى نامدارى در عالم اسلام به وجود آمدند ولى در اين زمينه نه تنها كسى از ابو ريحان پيشى نگرفت و در بعضى رشته‌ها به پاى او نرسيد بلكه ابو ريحان از لحاظ روش علمى و برد و برش انديشه در تمام دوره‌هاى فرهنگ اسلامى كم‌نظير ماند .