بلاغت و لوازم دبيرى و آنچه مىبايست بياموزند نوشته شد « 1 » كه آن هم مانند نامهء عبد الحميد سرمشق دبيران ديوان گرديد و از آن‌جا كه مشتمل بر مطالبى بود كه تا آن زمان بدان تفصيل نوشته نشده بود ، در عربى به نام « الرسالة العذراء » ناميده شد ، يعنى « نامهء بكر » ، شامل مطالبى ناگفته . اين نويسنده در جايىكه منابع دانش و فرهنگ دبيران ديوان و آنچه را كه ايشان مىبايستى از آنها سرمشق گيرند برمىشمرد پس از زبان عربى و آنچه به آموختن صحيح آن كمك مىكند و از آن جمله كتابهاى مقامات و خطبه‌ها و سخنان اعراب ، آموختن اين مواد را هم براى ايشان ضرورى مىشمرد : معانى عجم ، حدود منطق ، امثال ايرانيان و رسائل ايشان و عهدهاى ايشان و توقيعهاى ايشان و تاريخ و سرگذشتهاى ايشان و تدبيرهاى جنگى ايشان . « 2 » و در همين دوران جاحظ ( متوفى در 255 ه . ق . / 869 م . ) در رساله‌اى كه در نكوهش دبيران ديوان نوشته ، يكى از چيزهايى را كه بر آنها عيب گرفته اين بوده كه آنها بر خلاف فضلاى معاصر خود كه به روايت اشعار عرب و نقل احاديث و كسب معارف دينى مىپرداخته‌اند ، بيشتر به مطالعهء آثار ايرانى مىپرداخته و از آن راه كسب علم و دانش مىكرده‌اند . « 3 » جاحظ از اين‌گونه منابع ايرانى كه مورد استفادهء دبيران بوده اينها را شمرده است : امثال بوزر جمهر ، عهد اردشير ، نامه‌هاى عبد الحميد ، آداب ابن مقفع ، كتاب مزدك ( ظ . مروك ) و كليله و دمنه . و همو در جاى ديگر از نامه‌ها و خطابه‌ها و الفاظ و معانى ايرانيان به گونه‌اى نام مىبرد كه گويى آنها در زمان وى معروف و در دسترس بوده‌اند « 4 » . و كم‌وبيش يك قرن پس از اين تاريخ هم مسعودى از جمله چيزهايى كه در تاريخ ساسانيان ذكر آنها را لازم مىشمرده و در كتاب مروج الذهب نوشته كه آنها را در كتابهاى سابقش وصف كرده اينها را صورت داده : اخبار ، سرگذشتها ، وصيتها ، عهدها ، مكاتبات ، توقيعها ، خطابه‌هاى

--> ( 1 ) . انيس المقدسى ، امراء الشعر العربى فى العصر العباسى ، ص 192 . ( 2 ) . اين رساله را در رسائل البلغاء ، ص 228 - 229 خواهيد يافت . ( 3 ) . ثلاث رسائل للجاحظ ، قاهره ، 1344 ه . ق . ( 4 ) . جاحظ ، البيان و التبيين ، ج 3 ، ص 10 ، چاپ دوم ، قاهره ، 1351 ه . ق .