ريزه‌كاريهاى علم حساب و مسائل دقيق آن « 1 » . البته مهارت در اين امور را از كارشناسان ماهر و ورزيده چشم مىداشته‌اند نه از دبيران ديوان . زيرا همهء اين امور كه در اين قطعه ذكر شده ، از امور بسيار فنى دقيق به شمار مىرفته‌اند كه تنها از عهدهء محاسبان و اندازه‌گيران و مهندسان و معماران و مقنّيان و افزاركارانى برمىآمده كه پيوسته در اين امور اشتغال مىداشته‌اند و گذشته از معلومات نظرى تجارب عملى هم مىاندوخته‌اند . به جز آنچه گفته شد در طرحهاى بزرگ ، امور ديگرى هم مطرح مىشده كه چه بسا غفلت از آنها موجب زيانهاى فراوان و ناكاميهاى عظيم مىشده است و نظاير آنها در تاريخ كم نيست . « 2 » ولى درهرحال اطلاع كلى و اجمالى دبيران ديوان را هم از اين‌گونه مسائل لازم و مطلوب مىشمرده‌اند ؛ زيرا صدور احكام يا دستورها و نامه‌ها در اين‌گونه امور از ديوان اقتضا مىكرد كه دبيران ديوان در آنها داراى اطلاعات كافى باشند تا بتوانند به خوبى از عهدهء وظيفهء خود برآيند .

--> و جصّ عربى شدهء گچ فارسى است و مصهرج از صهريج و آن هم عربى شدهء ساروج است كه تركيبى است از آهك و ماسه و به جاى سيمان امروز به كار مىرفته است . ( 1 ) . عيون الاخبار ، ج 1 ، ص 44 - 45 . ( 2 ) . مانند نهرى كه متوكل خليفهء عباسى براى شهر خود ( متوكليّه ) از دجله بريد و به نام نهر جعفرى معروف گرديد . اين نهر چهل كيلومتر بالاتر از تكريت از دجله جدا مىشد و به موازات آن شصت كيلومتر بسوى جنوب روان مىشد تا به متوكليّه مىرسيد . به گفتهء يعقوبى يك ميليون دينار در كار انشعاب اين نهر هزينه شد و به گفتهء طبرى 12 هزار تن در آن كار كردند ، ولى سرانجام چنان كه انتظار مىرفت نشد و آب كمى در آن جريان يافت و شايد همين هم باعث شد كه معتصم پس از مرگ متوكل آنجا را رها كرد و به سامرا منتقل گرديد ( رىّ سامرا ، مقدمه ، ج 1 ، ص 27 ) .