وقوع حوادثى در آينده دانسته‌اند و كم‌كم شاخ و برگهايى هم بر آن افزوده شده و به صورت يكى از معارف عصر درآمده بوده و در عربى آن را به نام علم الاختلاج خوانده‌اند و از اين‌كه در اين كتاب پارسى كه ابن نديم از آن ياد كرده اين فن با سه روش بيان گرديد معلوم مىشود كه در آن دوران مردم يا به عبارت ديگر كسانى كه از ناآگاهى مردم بهره مىجسته‌اند آن را قدر و اعتبارى مىداده‌اند و براى آن اصول و مبانى و اقسام و وجوهى قائل بوده‌اند . از چهار كتابى كه ابن نديم نام برده از هيچ‌يك جز همين نام نشانى باقى نمانده و از آنچه هم در آيين‌نامه آمده بوده تنها همين قطعه‌اى كه در عيون الاخبار نقل شده در دست است . اين قطعه كه نسبت به دو قطعه ( تيراندازى و چوگان‌بازى ) گذشته مفصل‌تر است و دو صفحه كامل از عيون الاخبار را در برگرفته « 1 » هم از اين نظر داراى اهميت است كه نمونه‌اى است از نوع مطالب و موضوعهايى كه در آيين‌نامه از اين‌گونه باورها مندرج بوده و هم از آن نظر كه قديمىترين نص موجود است از كتابى در اين زمينه كه از پارسى به عربى درآمده و به مسلمانان رسيده و از اين لحاظ براى تحقيق دربارهء فرهنگ عامه و سير تاريخى آن مغتنم است . 5 - در آيين قضا و انواع آن و شرائط قاضى نيز عبارتى كوتاه از كتاب آيين نقل شده و در آن از سه گونه داورى يا قضا سخن رفته ، نخست قضائى كه هم حق باشد و هم عادلانه نباشد ، و براى هريك از اين انواع نيز مثالى آورده است ، « 2 » و چندين قطعه كوتاه هم در موضوعهاى مختلف نيز از كتاب آيين نقل شده كه در اينجا از ذكر آنها صرف‌نظر مىشود . « 3 » در اينجا اين توضيح هم اضافه شود كه همانطور كه گذشت آيين‌نامه بزرگ مجموع دستورهايى بوده است كه به نام آيين براى هر رشته‌اى از

--> ( 1 ) . عيون الاخبار ، ج 1 ، ص 151 - 153 . ( 2 ) . عيون الاخبار ، ج 1 ، ص 62 . ( 3 ) . براى آگاهى بيشتر نگاه كنيد به عيون الاخبار ، ج 1 ، ص 8 و ص 312 و ج 2 ، ص 221 و ج 3 ، ص 278 .