نمونه‌هاى بلاغت پارسى شمرده مىشده‌اند و حتى يكى از آنها يعنى عهد خسرو انوشروان به پسرش را به گفته ابن نديم « عين البلاغه » يعنى سرچشمهء بلاغت مىخوانده‌اند . « 1 » ابن نديم در ضمن كتابهاى جيهانى « 2 » دو كتاب ياد كرده كه از آنها معلوم مىشود به سبب اهميتى كه نوشتن اين عهدها داشته در آيين نوشتن و پرداختن آنها رساله‌هاى جداگانه‌اى هم به وسيلهء دبيران بزرگ آزموده تأليف مىشده يكى از آن دو كتاب آيين مقالات كتب العهود للخلفاء و الامراء نام داشته و ديگر كتاب الزيادات فى كتاب آيين فى المقالات . « 3 »

--> ( 1 ) . الفهرست ، ص 316 . ( 2 ) . ابن نديم نام كامل جيهانى و سمت او را بدين‌گونه نوشته است : « ابو عبد الله احمد بن محمد بن نصر وزير صاحب خراسان . » و به جز دو كتابى كه از او در متن ذكر شد دو كتاب ديگر هم به نام او ذكر كرده يكى كتاب المسالك و الممالك و ديگر كتاب رسائل ، الفهرست ، ص 138 . ( 3 ) . در نام اين دو كتاب در چاپهاى مختلف كتاب الفهرست و جاهايى كه از آن نقل يا ترجمه شده دگرگونيهايى رخ داده كه بايد مورد توجه قرار گيرد . آنچه در متن ذكر شده نام‌هاى اصلى اين دو كتاب است كه در چاپ فلوگل آمده . در چاپ تجدد اين نام‌ها به اين صورت آمده « كتاب آيين موالات كتب العهود للخلفاء و الامراء » ، « كتاب الزيادات فى كتاب الناسى فى المقالات » ( ص 153 ) كه دو كلمه « مثالات » و « الناسى » به ترتيب تحريف شده از دو كلمه « مقالات » و « الآيين » است و در ترجمه فارسى تجدد از الفهرست نام اين دو كتاب به صورتى چاپ شده كه از آن مىتوان سه كتاب درآورد ، صورت چاپ شده چنين است « كتاب آيين ، مقالات كتب العهود للخلفاء و الامراء ، كتاب الزيادات فى كتاب الناسى فى المقالات » ( ص 228 ) و اين استنباط از اشتباه در نقطه‌گذارى بين آيين و مقالات حاصل مىشود ولى در لغت‌نامه دهخدا همين اشتباه به صورتى قاطع تثبيت شده چه در آنجا تأليفات جيهانى چنين شماره شده : 1 - المسالك و الممالك . 2 - آيين مقالات . 3 - عهود الخلفاء و الامراء . 4 - الرسائل . 5 - الزيادات فى كتاب آيين . ( لغت‌نامه در جيهانى احمد بن محمد بن احمد ) كه چنان كه ديده مىشود چهار كتاب جيهانى به پنج كتاب افزايش يافته است . از دقت در نام اين دو كتاب كه در متن ذكر شد اين گمان به ذهن مىرسد كه شايد كتاب نخست يعنى آيين مقالات . . . اصلى قديم‌تر از زمان جيهانى و شايد اصلى پارسى داشته كه جيهانى براساس آن اين كتاب را پرداخته و در آن قواعدى را بازگو كرده كه پيشينيان آنها را وضع كرده بوده‌اند . دو چيز اين گمان را تأييد مىكند يكى نام آيين كه معمولا در نام كتابها به كار -