گنج حكمت خويش ساخت گمان مىبرد كه او در تدبير فاروق اكبر است . . . » جاحظ پس از نكوهشهاى ديگر از اين طبقه كه در مجالس خود به منابع فرهنگ عصر خود بىتوجه بوده‌اند گويد كه ايشان سخنان مجلس خود را از هرسو به بيان سياست اردشير بابكان و تدبير انوشيروان و استقامت كشور براى آل ساسان مىگرداندند « 1 » . و چنان كه ملاحظه مىشود همهء كتابها و نوشته‌هايى كه جاحظ در اينجا از منابع دانش و فرهنگ دبيران زمان خود برشمرده داراى اصل پارسى بوده‌اند كه يا با ترجمه يا اقتباسى از آن زبان به عربى برگردانده شده بوده‌اند . تداوم نوشته‌هاى فارسىتبار و عربى شكل تا دوره‌هاى بعد در قرن چهارم هجرى يعنى كم‌وبيش يك قرن پس از دوران ابن مدبر و جاحظ باز آثار ترجمه شدهء پارسى را با همين عنوانها در كتابهاى مسعودى به صورتى مىيابيم كه هنوز معروف و در دسترس بوده‌اند . او در مروج الذهب نوشته‌هاى ايرانى را كه در كتابهاى سابقش ذكر كرده بوده با اين عنوانها ياد كرده است :

--> - نداشته و از اوصافى هم كه از آن در كتابها آمده چنين معلوم مىشود كه كتابى بوده شامل ادب و حكمت از آن نوع كه در ايران بسيار مطلوب و دلپذير بوده . طبرى در محاكمهء افشين دربارهء كتابى كه در خانه‌اش يافته و آن را از كتب ضاله پنداشته بوده‌اند نقل كرده كه گفته بوده آن كتاب اگر مشتمل بر مطالبى نامطلوب قضاه بوده شامل حكمت و اندرز و ادب ايرانيان هم بوده و او از آنها بهره مىبرده و از اين لحاظ آن كتاب هم مانند كتاب كليله و دمنه و كتاب مزدك ( مروك ) بوده كه آنها را در خانهء قضات هم مىتوان يافت ( طبرى - 3 / 1309 ) . و مسلم است كه كتاب مزدك در خانهء قضات يافت نمىشده و آنچه يافت مىشده كتابى نظير كليله و دمنه بوده . در شعرى كه ابن قتيبه در عيون الاخبار در نكوهش برمكيان به اين عبارت نقل كرده : اذا ذكر الشرك فى مجلس * انارت وجوه بنى برمك و ان تليت عندهم آية * اتوا بالاحاديث عن مروك مصحح آن كتاب اين كلمه را همچنانكه در نسخه‌هاى خطّى مورد مراجعه خود يافته مروك چاپ كرده ولى در حاشيه آن را تحريف شده از مزدك دانسته كه آن هم صحيح نيست ( ن . ك . عيون الاخبار ، چاپ دار الكتب ، ج 1 ، ص 51 ) . ( 1 ) . ثلاث رسائل للجاحظ به تصحيح يوشع فنكل قاهره 1344 ه . ق . ص 42 .