كرده و بعضى از اين مجموعه‌ها هم گذشته از نامه‌هاى برگزيده شامل انواع ديگرى از نوشته‌هاى خوب و زيبا هم بوده‌اند مانند مجموعه‌اى كه يزيد بن مهلّبى وزير معزّ الدوله ديلمى فراهم آورده بود و به نام « كتاب ديوان رسائل و توقيعات » ياد شده « 1 » كه هم شامل نامه‌هاى خوب بوده و هم شامل توقيعات زيبا و بليغ . « 2 » و گاهى اين كتابها يا مجموعه‌ها گذشته از نمونه‌هاى برگزيده نامه‌ها شامل قواعد و اصولى هم كه در نوشتن بعضى نامه‌هاى رسمى ضرورى شمرده مىشده نيز بوده‌اند مانند كتاب جيهانى ( ابو عبد إله احمد بن محمد بن نصر وزير معروف سامانيان ) با عنوان « كتاب آيين مقالات كتب العهود للخلفا و الامراء » كه چنان كه از نامش پيداست شامل اصول نكاتى بوده كه در نوشتن عهدها و فرمان انتصاب خلفا و امرا كه مهمترين و معتبرترين رشتهء انشاء و نويسندگى به شمار مىرفته مىبايستى رعايت گردد ، و همچنين كتاب ديگرى از او با عنوان كتاب « الزيادات فى كتاب الآيين » كه آن هم در همين زمينه و شامل افزوده‌هايى بوده كه خود وى بر كتاب آيين السعادات افزوده بوده است . « 3 » آنچه دربارهء اين مجموعه‌ها كه شايسته بررسى است اين است كه در دورانى كه تحول كتابت ديوانى عربى در اواخر عصر اموى و اوائل دوران عباسى شروع مىگرديد ، دبيران ديوان كمتر در منشآت عربى در موضوعهاى تازه‌اى كه در ديوان رسائل با آنها سروكار داشتند سرمشق و الگويى مىيافتند و در اين دوران مهمترين سرچشمهء اطلاعات آنها همان آثار فارسى از رسائل و عهود و وصايا و توقيعات و مكاتبات و ساير اقسامى بود كه در نامهء ابن مدبر آموختن آنها به دبيران ديوان خلافت توصيه شده بود و دربارهء آنها در همين كتاب با عنوان الگوهاى نويسندگى به تفصيل سخن رفت .

--> ( 1 ) . الوزراء و الكتاب ، ص 134 . ( 2 ) . براى آگاهى بيشتر دربارهء توقيعات نگاه كنيد به گفتار پانزدهم از همين كتاب . ( 3 ) . الفهرست ، ص 138 ، براى آگاهى بيشتر دربارهء اين دو كتاب جيهانى و تحريفهايى كه در نقل آنها روى داده و اشتباهاتى كه از آن تحريفها ناشى شده نگاه كنيد به مطالبى كه در اين مورد در همين كتاب در گفتار مربوط به عهدها ، آمده است .