گفتار نهم عبد الحميد « دبير مروان آخرين خليفهء اموى و پيشواى فن ترسل در زبان عربى » . ديوان الرسائل و فن كتابت * عبد الحميد و انتقال ديوان رسائل * عبد الحميد * آثار مانده از عبد الحميد * عبد الحميد از ديد مؤلفين عرب‌زبان * گفته ابو هلال عسكرى بر خلاف نويسندگان و مترجمانى كه تاكنون در كتاب حاضر شرح حال و كارهاى آنها آمده مانند زادان فرخ و صالح و سالم و جبله كه در نوشته‌هاى مورخان ادب عربى يا فارسى چندان نام و نشانى از آنها نيست و خواننده نخستين بار در اين كتاب با آنها و اثرى كه در نقل آثار پارسى به زبان عربى و فرهنگ اسلامى داشته‌اند آشنا مىشود ، عبد الحميد را در نوشته‌هاى مورخان و ناقدان معاصر ادب عربى جا و مقامى شايسته هست و علت آن هم نام و آوازه‌اى است كه عبد الحميد در كتابهاى تاريخ و ادب قديم داشته است . نام و آوازهء عبد الحميد در ادب قديم عربى از اين امر سرچشمه مىگرفت كه اين نويسندهء بافرهنگ و توانا هنر نويسندگى ديوانى را در زبان عربى تا آنجا بالا برد كه نوشته‌هاى او براى همروزگاران وى و آنها كه با كتابت عربى سروكار داشتند از هر لحاظ بديع و نوظهور جلوه مىكرد ، چه آنها را نه تنها از لحاظ گزينش كلمات و تنسيق عبارات و نظم و افكار آراسته و زيبا مىديدند بلكه از