در اداى آن تمرد و سركشى مىكردند و از اداى بقايا امتناع مىنمودند و عمال را مىكشتند يكى را بعد از آن ديگر . و چون به همين علت هارون الرشيد عامل اصفهان را به نام عبد الله بن كوشيد معزول ساخت عبد الله به بغداد رفت و يك ميليون درهم از مال خود به هارون رشوه داد تا قم را از اصفهان جدا سازد و او را به عمل خود بازگرداند . عبد الله از آن رو چنين كرد كه اعراب قم برادر او را كه از سوى او والى قم و مأمور وصول بقاياى آنجا بود در دار الخراج كشته بودند . « 1 » در تاريخ قم حكايات و روايات چندى هم دربارهء سرسختى و مقاومت عجيب اعراب در تحمل شكنجه‌ها براى فرار از پرداخت ماليات نقل شده كه خواندنى است و در پايان آنها آمده است : بعضى از مشايخ گفتند كه اين حكايات درست‌اند زيرا كه همّت قوم و غرض ايشان پيوسته در كسر خراج بوده است . به همان اندازه كه در پاكيزه گردانيدن سراها و فرشها و جامه‌هاى ايشان و آنكه اسبان و ساير چهارپايان ايشان نيكو بود و مرغان شكارى ايشان را آب و طعمه و علف بسيار بود و ساحه‌هاى ايشان خوب بود و پيوسته بذل طعام كنند و عطا دهند و ذكر ايشان به سماحت و شجاعت منتشر بود . و نوشته است كه به همين جهت يعنى به سبب خراج بوده كه به ايشان بارها بلا و هلاكت رسيد . « 2 » در فصل گذشته همچنين روايتى از حضرت امير على بن ابيطالب نقل شد داير بر اينكه وقتى اصحاب عرب آن حضرت از آن حضرت گله يا شكايت كردند كه حضرت ايرانيان را در كارهاى خويش بر آنها مقدم مىدارد و حضرت از گفتهء آنان كه در آن‌ها نشانه‌اى از عصبيت جاهلى ديد برآشفت . هرچند در آن روايت مختصر نيامده است كه حضرت در چه كارهايى ايرانيان را مقدم مىداشته ولى از قرائن مىتوان به خوبى دريافت كه آن در كارهايى بوده كه بيش از هرچيز احتياج به بصيرت و امانت و اخلاص عمل داشته يعنى امر ديوان و تصدى بيت المال . در همان فصل نمونه‌اى هم از همين اخلاص عمل را در اخبار جنگ جمل از اينان ديديم كه خود مىتواند پرتوى بر اين گفتهء معاويه بيفكند كه در

--> ( 1 ) . تاريخ قم ، ص 30 - 31 . ( 2 ) . تاريخ قم ، ص 163 .