عراق ( يعنى ديوان مركزى ايران ) در مآخذ عربى منعكس شده نه نقل ديوان بصره . البته پيش از حجاج در هنگامى كه بشر بن مروان امارت كوفه را داشت براى مدت كمى امارت بصره هم به او واگذار شده بود كه چندان دوامى نيافت و اين در سال 74 هجرى بود « 1 » . نقل ديوان عراق در مورد نقل ديوان عراق از فارسى به عربى روايتى است از مدائنى « 2 » كه بلاذرى و ابن نديم و پس از آنها همهء تاريخ‌نويسانى كه دربارهء نقل ديوان عراق چيزى نوشته‌اند كم‌وبيش آن را آورده يا به آن اشاره كرده‌اند . اين روايت درباره گفت‌گويى است كه ميان صالح و زادان فرخ دبير حجاج در مورد نقل ديوان به عربى روى داده و در مقاله نگارنده به عنوان « نقل ديوان عراق از فارسى به عربى » آمده كه در جلد پيوستهاى همين كتاب تجديد چاپ شده . بنابراين روايت نقل ديوان عراق از فارسى به عربى مىبايستى پس از سال 82 هجرى صورت گرفته باشد . زيرا از اين تاريخ بوده كه صالح پس از كشته‌شدن زادان فرخ به سرپرستى ديوان عراق برگزيده شده ولى در چه سالى پس از اين تاريخ اين كار انجام يافته درست مشخص نيست . در كتاب الوزراء و الكتّاب جهشيارى تاريخى براى نقل ديوان ذكر شده ، كه هرچند در نسخه‌اى از اين كتاب كه در دسترس است « 3 » اين تاريخ تحريف شده و اشتباه است ، ولى شايد همين تحريف نشانه‌اى براى راه‌يافتن به تاريخ واقعى اين رويداد باشد . در اين نسخه آمده است كه حجاج در سال ثمان و سبعين ( 78 ) صالح را به نقل ديوانها

--> ( 1 ) . بلاذرى ، انساب الاشراف ، ج 5 - ص 178 . ( 2 ) . ابو الحسن على بن محمد المدائنى از رجال قرن دوم هجرى ( 135 - 210 ه ) و از دانشمندانى بود كه نوشته‌هاى بسيار از او در اخبار و موضوعهاى مختلف روايت شده ( الفهرست ، 100 - 104 ) . ( 3 ) . نسخه چاپ مصر به سال 1307 ه . ق . مطابق 1928 ميلادى به تصحيح مصطفى السقا و ابراهيم الابيارى و عبد الحفيظ شلبى است كه در پشت جلد آن نوشته شده الطبعة الاولى .