گفتار ششم صالح پسر عبد الرحمن سيستانى عبد الرحمان پدر صالح * هرمزان فرمان‌رواى خوزستان * نقل ديوان عراق * علل تأخير در نقل ديوان * دشوارىهاى كار صالح * دبيران فارسىزبان * مردان شاه * شاگردان صالح * صالح پس از حجاج * حجّاج و سعيد بن جبير * صالح عامل خراج * صالح و بيت المال * كارهاى عمرانى صالح * پايان كار صالح * چند توضيح * برخورد اعراب قم با پرداخت خراج صالح يكى از چهره‌هاى ناشناختهء تاريخ ايران و اسلام است كه نه خودش چنان كه بايد شناخته شده و نه اهميت كارى كه انجام داده . صالح ديوان عراق را از فارسى به عربى برگردانده ، و براى پىبردن به اهميت اين كار بايد به اين نكته توجه شود كه وقتى سخن از ديوان عراق مىرود سخن از يك يا چند دفترى كه در آنها حساب دخل و خرجى نوشته شده باشد نيست ، بلكه سخن از يك نظام مالى و ادارى گسترده و جاافتاده‌اى است كه قرنها در ايران مورد عمل بوده و همهء مناطق مختلف و گوناگون اين سرزمين پهناور را با همهء موارد متنوع درآمدها و همهء مصادر متعدد هزينه‌هاى آن از كشورى و لشگرى دربرمىگرفته ، و در طى ساليان دراز و نسلهاى بسيار در زيردست مستوفيان و كارگزاران و دبيران آزموده مراحل پيشرفت را پيموده نقصها و نارسائيهاى آن بر طرف شده