گاه‌نامه ايرانيان را مراتبى هست كه بزرگترين آنها پنج مرتبت است . نخستين و بالاترين آنها مؤبدان مؤبد است كه همهء امور دينى كشور را زير نظر مىداشته ، هم رئيس همهء مؤبدان بوده و هم قاضى القضاة مملكت . مقام دوم بزرگفرمدار يا وزير كه ناظر بر همهء امور كشور بوده . و سوم اسپهبد كه امور سپاه را برعهده داشته و چهارم دبيربد كه همهء امور ديوانى كشور را سرپرستى مىكرده و پنجم هوتخشه‌بد كه ادارهء امور كارورزان ، يعنى همهء آنها كه شغل و حرفه‌اى داشته‌اند مانند صنعتگران و بازرگانان و كارگران و كشاورزان و از اين قبيل را عهده‌دار بوده است . مسعودى پس از شرح اين وظايف و تقسيمات آنها گويد : « و ايرانيان را كتابى است كه به آن گاهنامه مىگويند . در اين كتاب همهء مراتب كشور ايران كه ششصد مرتبه است بر حسب ترتيبى كه به آن داده‌اند ذكر شده و اين كتاب ، از جملهء آيين‌نامه » است « 1 » و دربارهء آيين‌نامه هم كه آن را به كتاب الرسوم ترجمه كرده گويد و آن كتاب عظيمى است در هزاران برگ كه به‌طور كامل جز در نزد موبدان و ديگر بزرگان و رياستمداران يافت نمىشود . « 2 » به جز آنچه در كتاب التنبيه و الاشراف مسعودى دربارهء بزرگترين مناصب دولت ساسانى آمده و به آن اشاره كرديم دو صورت ديگر از همين مناسب بزرگ يكى در تاريخ يعقوبى « 3 » و ديگرى در كتاب ديگر مسعودى يعنى مروج الذهب « 4 » با كمى اختلاف در ترتيب آنها آمده است كه به نظر محققان اين صورتها هم مانند آنچه جاحظ در كتاب التاج « 5 » دربارهء ترتيب مراتب دربار

--> ( 1 ) . التنبيه و الاشراف ، ص 103 و 104 . « و للفرس كتاب يقال له كهنامه فيه مراتب مملكة فارس و انّها ستمائة مرتبة على حسب ترتيبهم لها و هذا الكتاب من جملة آيين‌ناماه » . ( 2 ) . التنبيه و الاشراف ، ص 104 ، « و تفسير آيين‌ناماه كتاب الرسوم و هو عظيم فى الالوف من الاوراق لا يكاديو جد كاملا الّا عند المؤابذة و غيرهم من ذوى الرئاسات » . ( 3 ) . تاريخ يعقوبى ، ج 1 ، ص 177 . ( 4 ) . مروج الذهب ، چاپ پلا ، ج 1 ، ص 387 . ( 5 ) . 2 / 9 - التاج فى اخلاق الملوك ، ص 25 .