محمد مهدى ملايرى
26
تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )
سخنوران دوزبانه در مسجد بصره به دو زبان عربى و فارسى وعظ مىكرده است . وى در جايى كه از قصّاص ( واعظان ) سخن رانده دربارهء او چنين نوشته است : « يكى از اين قصّاص ( واعظان ) موسى اسوارى است . او از شگفتيهاى جهان بود ، فصاحت او در زبان فارسى هم سنگ فصاحتش در زبان عربى بود . وقتى در مجلسى كه به نام خود او مشهود شده بود مىنشست عربها در دست راست او و ايرانيان در سمت چپ او مىنشستند ، و او يك آيه از كلام خدا را مىخواند و براى عربها آن را به عربى تفسير مىكرد و آنگاه روى به ايرانيان مىگردانيد و آن را براى ايشان به فارسى تفسير مىكرد و نمىشد فهميد كه او به كدام يك از اين دو زبان فصيحتر است با اينكه وقتى دو زبان در يك فرد باهم برخورد كنند هريك از آنها ديگرى را در تنگنا قرار مىدهد مگر آنچه از زبان موسى بن سيار « 1 » اسوارى ذكر كردهاند . در
--> - قبيلهء بنى تميم كه به آنها گفتند نزديكترين قبايل آنجا به پيغمبرند همپيمان شدند ( فتوح البلدان ، ص 459 ) . ( 1 ) . البيان و التبيين ، ج 1 ، ص 284 . در نسخهاى كه از اين كتاب مورد مراجعه بود ( چاپ سندوبى ) اين كلمه سيار چاپ شده ولى چنين به نظر مىرسد كه اين كلمه تحريف يسار باشد . سيار به عنوان اسم علم در اين دوران مورد بحث كمتر به كار رفته مگر بهندرت در مواردى كه در آنها هم احتمال تحريف مىرود برعكس نام يسار به خصوص براى ايرانيان معروف و متداول بوده زيرا عربها كه نامهاى فارسى را دشوار مىيافتهاند ازاينرو آنها را يا به يسار و يا به سهل كه هر دو به معنى آسان است بدل مىكردهاند . از گفتهء ابو سهل پسر نوبخت نقل شده كه وقتى در معرفى خود به منصور ( دومين خليفه عباسى ) نام فارسى خود را ذكر كرده منصور از بلندى آن نام در شگفت شده و به او گفته يا در نام خود به جزئى از آن اكتفا كند و يا به كنيه ابو سهل كه وى براى او انتخاب خواهد كرد راضى شود و او دومى را پذيرفته و از آن روز ابو سهل خوانده شده . ( عباس اقبال « خاندان نوبختى » چاپ سوم ، ص 11 ، به نقل از ابن ابى اصيبعه ج 1 ، ص 152 و قفطى ص 409 و مختصر الدول ، ص 224 ) . از جمله كسانى كه به همين ترتيب يسار خوانده شدند يكى پدر حسن بصرى و برادرش سعيد بن يسار بود كه نامش فيروز بود و پس از اسارت در جنگهاى ابلّه ( بندر بزرگ ايران در پيوندگاه رود بهمنشير « اروند رود امروز » و خليج فارس ) نامش به يسار تبديل شد ( فتوح ، 422 و 423 ) . و ديگر يسار پبدر عطاء بن يسار و سليمان بن يسار كه از موالى ميمونه زوجهء پيغمبر -