آشفتگيهائى كه از بىتوجهى به اين دگرگونيها برخاسته پوشيده ماندن سابقهء تاريخى و جغرافيائى نام عراق و ناآگاهى برخى از مؤلفان و ارباب لغت دوره‌هاى بعد به تحولى كه در نتيجه تغيير قلمرو اين نام در دوره‌هاى مختلف تاريخى در مفهوم و محدودهء آن حاصل شده و باور قطعى اين مؤلفان به اينكه عراق از قديم و هميشه نام همين منطقه‌اى بوده كه امروز هم هست و لا غير ، سخن ايشان را در توجيه برخى پديده‌ها يا روايات قديم كه با اين باور ناسازگار مىنمايد دچار آشفتگىهائى ساخته كه درخور تأمل است . اين آشفتگى را ، هم در توجيه كاربرد جغرافيائى اين كلمه ، و هم در بيان اصل و ريشه و معنى آن ، مىتوان يافت . مثلا ياقوت در ذيل كلمهء جبال گويد : « ايرانيان در اين زمان اين‌جا را عراق مىخوانند و من نمىدانم اين به چه علت است زيرا عراق سرزمينى است معروف و به كار بردن نام عراق براى اين منطقهء جبال غلط است و اين اصطلاح تازه‌اى است و در قديم شناخته نبوده « 1 » . » جبال نامى است كه اعراب همين منطقهء عراق عجم را به اين نام و گاهى هم به نام « بلاد الجبل » خوانده‌اند و ظاهرا ترجمهء عربى نام فارسى آن است كه كوهستان خوانده مىشده است . ابو الفداء وصف اين منطقه را زير عنوان « بلاد الجبل و هى عراق العجم » « 2 » آورده است . ياقوت در قرن هفتم هجرى مىزيسته و در زمان او هرچند نام عراق در عربى به همان سرزمين سواد اختصاص يافته بود و از عراق جز آن فهميده نمىشد ولى اين نام در زبان فارسى و نزد مؤلفان عربىنويس آشنا به زبان فارسى هنوز به اين قسمت از سرزمين ايران هم اطلاق مىگرديد و اين هم چنان كه ذكر شد بنابر سابقهء

--> ( 1 ) . معجم البلدان ، ج 2 ص 15 « جبال نام سرزمينى است كه در اصطلاح ايرانيان به عراق معروف است و آن ما بين اصفهان و زنجان و قزوين و همدان و دينور و كرمانشاه و رى و آنچه ميانه اينها است از شهرها و استانهاى بزرگ » . ياقوت پس از نام بردن از شهرهاى جبال گويد : « و تسمية العجم له بالعراق غلط لا اعرف سببه و هو اصطلاح محدث لا يعرف فى القديم . » ( 2 ) . ابو الفداء ، ص 408 .