گفتار چهارم عراق و دگرگونيهاى لفظى و جغرافيائى آن معنى عراق در قديمىترين صورت آن * دگرگونيهاى معنى عراق با دگرگونىهاى قلمرو آن * آشفتگىهائى كه از بىتوجهى به اين دگرگونىها برخاسته * آشفتگى در تعيين حدود عراق در معجم البلدان و مراصد الاطلاع * آشفتگى در بيان معنى عراق و تحولات تاريخى آن * نمونه‌هائى از اين آشفتگىها * نگاهى به كتاب تاريخ بغداد * عراق در نوشته‌هاى محققان معاصر . آشفتگىهائى كه در كتابهاى لغت يا در تفسيرهاى برخى از نويسندگان از قديم و جديد دربارهء معنى و اصل و تبار كلمهء عراق ديده مىشود گذشته از آنچه دربارهء الفاظ معرّب و لغت‌نويسان عرب در گفتارى پيش از اين گذشت به اين امر هم بازمىگردد كه آنها كه عراق را لفظى عربى و نام قديمى همين منطقه مىپنداشته‌اند كوشيده‌اند آن را به يك اصل عربى ، هرچند بىتناسب و ناسازگار ، بازگردانند . و آنها كه آن را نه عربى بلكه معرّب مىانگاشته‌اند سعى كرده‌اند كه