نخستين اسلامى نيز تا مدتى اين نام براى آن معروف بوده « 1 » و بعدها متروك گرديده . ديگر از جاهائى كه به نام ميان‌رودان خوانده مىشده و ذكرى از آن در تاريخ آمده جائى بوده است در بخشهاى جنوبى استان آذربايجان كنونى كه گرچه امروز به اين نام خوانده نمىشود ولى محل آن با ميان دو آب كنونى و يا محلى كه در مغرب رشته‌كوه‌هاى قافلان‌كوه واقع است و به نام هشت‌رودان خوانده مىشود قابل انطباق تواند بود . نام اين ميان‌رودان در واقعهء فتح آذربايجان در زمان فتوحات اسلامى و در صلح‌نامه‌اى كه بين حذيفة بن اليمان سردار مسلمانان با مرزبان آذربايجان بسته شده بوده آمده است . در اين صلح‌نامه مرزبان آذربايجان پذيرفته كه هشت صد هزار درهم بپردازد به شرط آنكه حذيفة كسى را نكشد و يا به اسيرى نگيرد و آتشكده‌اى را ويران نسازد و متعرض كردان بلاشجان و سبلان و ميان‌رودان نشود . . . « 2 » . و ديگر ناحيه‌اى بوده در ماوراء النهر در شمال فرغانه كه شهر معروفى هم داشته به نام « خيزلم » يا « خيلام » كه ياقوت محل آن را نزديك آوزكند ذكر كرده است « 3 » . ظاهرا اين نام از آن جهت به اين منطقه داده شده كه دو رود بزرگ آن را احاطه كرده بوده يكى رود سيحون و ديگرى رودى كه در اخسيكت به سيحون مىريخته . و ديگر دهى بوده است در قم كه نام آن را در كتاب تاريخ قم مىيابيم در جائى كه از جويهاى آنجا و مقدار آب آنها سخن رانده و جوئى را هم به نام جوى ميان‌رودان نام برده و مقدار آب آن را هم بيست و يك مستقه و دو حبه نوشته است « 4 » . * * * سواد سواد در لغت به معنى سياهى است و در اصطلاح

--> ( 1 ) . معجم البلدان ، ج 3 ، ص 174 - 175 . ( 2 ) . فتوح البلدان ، ص 401 ، در چاپ دكتر صلاح الدين المنجد ميان‌رودان به ساترودان تحريف شده . ياقوت اين نام را درست نوشته است ( معجم 1 / 173 ) . ( 3 ) . معجم ، 4 / 709 . ( 4 ) . تاريخ قم ص 52 .