آنچه ارباب لغت عربى دربارهء معنى بصره و اصل و تبار آن گفته‌اند علاوه بر اين كه قابل انطباق با موقع جغرافيايى بصره در آن دوران نيست با واقعيات تاريخى آن دوران هم اختلافى فاحش دارد و فاحش‌تر از همه منطبق ساختن اين گفته‌ها با عمل عمر بن الخطاب خليفهء وقت است در اعزام نيرويى از اعراب مسلمان براى تصرف اين محل همچون مقدمه‌اى براى مقاصد جنگى ديگر به سركردگى عتبة بن غزوان . * * * عتبة بن غزوان چون نخستين بارى كه نام بصره به همين صورت در تاريخهاى عربى برده شده در همين رويداد است در اين‌جا توضيحى دربارهء آن لازم مىنمايد . دربارهء اعزام عتبة بن غزوان به اين منطقه در روايات مختلف تاريخى از لحاظ زمان و مكان اختلافهايى ديده مىشود . از لحاظ زمان تاريخ آن از سال 14 تا 17 هجرى در نوسان است ، و از لحاظ مكان هم مبدأ آن بين مدينه و قادسيه مورد اختلاف است ، آيا عتبه را چنان كه دينورى در الاخبار الطوال « 1 » و بلاذرى در فتوح البلدان « 2 » نوشته‌اند شخص عمر مستقيما از مدينه به اين‌جا اعزام داشته ، يا چنان كه طبرى نوشته است « 3 » ، سعد بن ابى وقاص فرمانده جبههء كوفه او را به دستور عمر از اردوگاه خود بدانجا فرستاده است ؟ مبدأ هرجا و فرستنده هركه باشد همه در اين امر همداستان هستند كه عمر عتبة بن غزوان را مستقيما يا به واسطهء سعد با گروهى كه شمارهء آنها در روايات مختلف بين هشتصد تا دو هزار تن آمده است بدين قصد به اين محل فرستاده تا آنها با اشغال آنجا هم جلو نيروهايى را بگيرند كه احتمال مىرفته از فارس و خوزستان و ميشان براى كمك به ايرانيانى كه در قادسيه مورد حمله قرار گرفته يا بنا بوده قرار بگيرند به اين‌جا بيايند ، و هم راه بازرگانى به مدائن و اطراف آن را قطع كنند و مانع شوند كه از آن راه كمك يا كالايى به پايتخت ايران برسد .

--> ( 1 ) . الاخبار الطوال ، ص 116 - 118 . ( 2 ) . فتوح البلدان ، ص 418 و 149 . ( 3 ) . تاريخ طبرى 1 / 2384 .