دگرگونيهايى است كه در رود دجله در دوره‌هاى مختلف رخ داده كه تاكنون در چندين مورد بدان اشاره شده و پس از اين هم از آن سخن خواهد رفت . * * * تسوى نهروان پايين اين تسو در امتداد رود نهروان ، از 200 كيلومتر گذشته از آغاز آن شروع مىشده و تا دنباله‌هاى آن در جايى كه به دجله مىپيوسته است در دو ساحل آن گسترده بوده . و از چندين شاخه نهروان كه از كناره‌هاى شرقى و غربى اين رود براى آبيارى زمينهاى اطراف آن جدا مىشده آبيارى مىگرديده است . شاخه‌هاى غربى نهروان تمام اراضى واقع بين نهروان و دجله را مشروب مىساخته و شاخه‌هاى شرقى آن‌هم پس از آبيارى زمينهاى پهن‌دشتى كه در شرق نهروان گسترده بوده سرانجام به زمينهاى پستى كه امروز به نام شويجه خوانده مىشود و سابقا نهر دياله هم در آنجا مىريخته سرازير مىشده است . در حال حاضر در تمام مسافتى كه سابقا در مسير رود اصلى نهروان و يا شاخه‌هاى آن بوده‌اند آثار خرابه‌هاى بسيار ديده مىشود كه روزى به جاى آنها آباديها و روستاهايى معمور بوده‌اند . شهر اصلى اين تسو به نام جرجرايا خوانده مىشده ، يعقوبى آن را يكى از منزلهاى پنجگانه بين مدائن و واسط شمرده و پس از دير العاقول كه ذكر آن گذشت از اين جرجرايا هم نام برده و آن را چنين وصف كرده : « جرجرايا شهر نهروان پايين است و آنجا ديار اشراف ايرانيان است و از جمله اين اشراف رجاء بن ابى الضحاك و احمد بن الخصيب‌اند . يعقوبى محل اين شهر را بين دير العاقول در شمال آن و نعمانيّه در جنوب آن ذكر كرده و گويد در نزديك نعمانيّه اقامتگاههاى آل نوبخت است « 1 » كه آنها هم از اشراف ايرانى در دولت عباسى بوده‌اند « 2 » . ياقوت در وصف جرجرايا گفته : « شهرى بود از توابع نهروان پايين ميان

--> ( 1 ) . كتاب البلدان ، ص 320 . ( 2 ) . شرح حال جامعى از اين خاندان را در كتاب خاندان نوبختى نوشته استاد فقيد عباس اقبال آشتيانى خواهيد يافت .