زمان ايرانيان سنجيده است . كه از آنها چنين برمىآيد كه وى آنها را از ديوان قديم نقل كرده است . نمونه‌هائى از اين‌گونه موارد در كتاب او كم نيست . مثلا در ذكر شهرهاى جبل و خراج برخى مناطق آن گويد : « ايرانيان بر جبل و آذربايجان و رى و همدان و دينور و نهاوند و طبرستان و دماوند و ماسبذان و مهر جانقذق « 1 » و حلوان و قومس « 2 » سى ميليون درهم خراج نهاده بودند « 3 » . و در ذكر خراج اهواز كه آن را سى ميليون درهم نوشته گويد : ايرانيان خراج خوزستان يعنى اهواز را پنجاه ميليون درهم تقسيط كرده بودند و فضل بن مروان هم آن را در دوران خلفا به چهل و نه ميليون درهم پذيرفته بود « 4 » . و دربارهء خراج فارس هم كه سى و سه ميليون مقطوع بوده گويد خراج فارس در زمان ايرانيان به چهل ميليون درهم مثقالى « 5 » تقسيط شده بود و فضل بن مروان آن را به سى و پنج ميليون درهم مقطوع پذيرفته بود . نمونهء كاملتر از همين روش يعنى سنجيدن خراج مناطق مختلف را با دوران ساسانى در شرحى كه زير عنوان مبلغ جباية السواد در كتاب ابن خردادبه آمده است مىتوان ديد . در آنجا پس از ذكر خراج سواد در دوران قباد پسر فيروز پادشاه ساسانى به مبلغ يكصد و پنجاه ميليون درهم مثقالى به شرح خراج همانجا در دوران خليفه عمر پرداخته و پس از وصف اجمالى تجديد مساحتى كه به

--> و مهر جانقذق و قم ( ص 41 ) . در كتاب الخراج قدامه هم پس از ذكر خراسان آمده كه ارتفاع خراسان بنابر آنچه در سال 221 بر عهده عبد الله بن طاهر گذاشته شده بود با قيمت بردگان و گوسفند و كرباس 38 مليون درهم بوده . ( المسالك ص 243 ) . ( 1 ) . ماسبذان و مهر جانقذق كه شكل عربى شده مهرگان كده است دو شهر بوده‌اند در لرستان كنونى كه مركز آن صيمره بوده . ( 2 ) . قومس به گفتهء ياقوت صورت عربى كومس است و آن به استان گسترده‌اى گفته مىشده كه مركز آن دامغان بوده . ( 3 ) . المسالك و الممالك ، ص 20 . ( 4 ) . المسالك و الممالك ، ص 43 . ( 5 ) . درهم مثقالى درهمهائى بوده‌اند كه هردانهء آنها يك مثقال تمام بوده‌اند و اينها را الدراهم الوافية هم مىگفته‌اند يعنى كامل و رسا درهمهائى هم بوده‌اند كه وزن كمتر و ارزش كمترى داشته‌اند . ( مفاتيح العلوم خوارزمى ، ص 74 ) .