مانده ولى تغيير مختصرى در آن روى داده زيرا در اين كتاب اين امر نه به سبب آن است كه پادشاهان ايران آنجا را دل ايرانشهر خوانده‌اند ، بلكه بدان‌سبب است كه عراق مركز مملكت اسلام است . ولى در آن اين توضيح هم اضافه شده كه اگر در حال حاضر يعنى زمان مؤلف كتاب وضع چنين است يعنى سواد مركز مملكت اسلام است اين بدان‌سبب است كه ايرانيان اينجا را مركز قرار داده بودند و آن را دل ايران‌شهر خوانده‌اند « 1 » . در كتاب البلدان يعقوبى كه آن را هم از لحاظ تاريخ تأليف بعد از كتاب قدامه قرار مىدهند تغيير بيشترى روى داده و نشانه‌هاى ايرانى آن پوشيده‌تر گرديده . در اين‌جا هم هرچند مطالب كتاب همچنان با وصف عراق و بغداد آغاز شده است ، ولى نه بدان‌سبب كه اين‌جا دل ايران‌شهر بوده بدان‌گونه كه در كتابهاى ابن خردادبه و قدامه آمده بلكه بدان‌سبب كه عراق وسط دنيا و ناف زمين و بغداد هم وسط عراق و شهر بنى هاشم و جائى است كه نياكان مؤلف در امر ساختن آنجا دخالت داشته‌اند . « 2 » در اين كتاب با اين‌كه در اين مورد سخنى از ايران و دل

--> باشد كه پيش از او ابن خردادبه از آنها استفاده كرده بوده . چون قدامه هم خود دبير و اهل ديوان بوده . ابن خردادبه با پدر قدامه آشنا بوده ( دوگوى به نقل ازاغانى ج 19 ص 133 ) خود قدامه هم چنان كه از كتابش پيداست در ديوان خلافت به كار دبيرى اشتغال داشته و دور نيست در همان زمان كه ابن خردادبه در ديوان و در نزد خليفه‌شان و شوكتى هم‌سنگ وزيران داشته قدامه هم نوجوانى در همان دستگاه نخستين گام‌ها را در اين حرفه برمىداشته است . نوشته‌اند پدر قدامه مسيحى بوده و خود قدامه به دست خليفه المكتفى كه از سال 289 تا 295 خلافت كرده مسلمان شده بوده . آنچه از كتاب قدامه چاپ شده تكه‌هاى پراكنده‌اى است كه از آن كتاب مفصل به دست آمده و به همين‌سبب هم نام آن را « نبذ من كتاب الخراج و صنعة الكتابه » گذاشته‌اند يعنى قسمتهائى از كتاب خراج و حرفهء دبيرى . ( 1 ) . نبذ من كتاب الخراج و صنعة الكتابه - المسالك ، ص 234 « ان قصبة مملكة الاسلام بلد العراق و هذا مع أنّه موجود هكذا فى الوقت فقد كانت الفرس تجريه عليه و تسمّيه دل ايران‌شهر . . . » ( 2 ) . كتاب البلدان ، ضميمه الاعلاق النفسية ص 134 : و انّما ابتدأت بالعراق لانّها وسط الدّنيا و سرّة الارض و ذكرت بغداد لانّها وسط العراق و المدينة العظمى الّتى ليس لها نظير . . . و هى مع