نوشته‌هائى به اين نام پيش از اين كتاب ابن نديم در شرح حال ابو العباس جعفر بن احمد مروزى كه او را يكى از مؤلفان كتب در علوم مختلف و داراى تأليفات بسيار شمرده گويد : « او نخستين كسى است كه دربارهء مسالك و ممالك ( راهها و كشورها ) كتابى تاليف كرد ولى آن را به پايان نرسانيد . او در اهواز بدرود زندگى گفت و در سال 274 هجرى كتابهايش را به بغداد بردند و در آنجا فروختند . ابن نديم نام چند كتاب از كتابهاى او را هم آورده كه در مقدمهء آنها كتاب « المسالك و الممالك » او قرار دارد . « 1 » از اين كتاب ناتمام ابو العباس مروزى جز همين نام كه در فهرست ابن نديم آمده اثر ديگرى باقى نمانده ، و ظاهرا خود ابن نديم هم از آن خبرى نداشته . بنابراين اگر هم آن كتاب پيش از كتاب ابن خردادبه تأليف شده باشد باز كتاب المسالك و الممالك ابن خردادبه قديمىترين كتابى است كه در اين رشته از دانش جغرافيائى در زبان عربى شناخته شده ، و همين كتاب هم بوده كه سرمشق و مورد استفاده بسيارى از مؤلفان اسلامى گرديده ، و به همين‌سبب هم هست كه در اين‌جا به عنوان نخستين كتاب عربى اسلامى در اين رشته مورد بررسى است . ظاهرا نخستين كسىكه در روزگار خود ابن خردادبه به روش او رفته و كتابى در همين رشته و با نام « المسالك و الممالك » تاليف كرده احمد بن طيّب سرخسى بوده كه از معتمدان و نديمان المعتضد خليفه عباسى به شمار مىرفته و اين كتاب را براى او تاليف كرده بوده « 2 » . مسعودى كه كتاب احمد را ديده و مطالب آن را خلاف گفتهء ابن خردادبه يافته بود آن را نپسنديده و نه‌تنها آن را هم‌پايهء كتاب ابن خردادبه نشمارده بلكه آن را در شأن خود احمد بن طيّب هم

--> ( 1 ) . الفهرست : ص 150 ( 2 ) . احمد در آغاز معلم المعتضد بود و سپس نديم و از نزديكان و رايزن و محرم اسرار او گشت و سرانجام به دست او هم كشته شد . دست‌آويز قتل او چنان كه نوشته‌اند اين بوده كه وى رازى را كه معتضد به او گفته بوده براى ديگرى بازگو كرده بوده . ابن نديم در همين زمينه دربارهء او گفته : دانش احمد بيش از خردش بر او غالب بوده » ( الفهرست ص 261 - 262 ) .