* * * ديوان آب و ثبت معاملات از كتاب تاريخ قم و آنچه دربارهء ديوان آب آنجا آمده و آن‌هم مربوط به همان قرنهاى نخستين اسلامى است چنين برمىآيد كه خريدار و فروشنده آبها براى ثبت معامله خود در ديوان مبلغى هم به عنوان حق ديوانى مىپرداخته‌اند . در آن كتاب پس از ذكر دو صورت از آبها و جويهاى قم و مقدار آب هريك كه آنها را از روى ديوان آب آنجا بازنوشته يكى مربوط به سال 286 فارسى ( - يزدگردى ) مطابق 305 هجرى قمرى و ديگرى مربوط به سال 347 هجرى قمرى چنين آمده است : « راوى چنين گويد كه اين آب را به قم به انفراد دواوين بوده است در دست معتمدان آل سعد ، و خريد و فروخت و حوالت و هبه بدان كرده‌اند ، و اصول املاك خود بدان محافظت نموده‌اند ، و قيمت مستقه ( - واحد اندازه‌گيرى آب ) صد و بيست دينار بوده است و زيادت كرده‌اند تا به دويست دينار رسيده و به هرمستقه ده دينار به ديوان رسانيده‌اند ، و از هرده دينار دو دينار اكره داده‌اند . و همچنين اين آب را قيمت و بها بوده است تا آنگاه كه جيل و ديلم بدين نواحى غلبه كردند ديوان آب باطل شد و اقطاعات بنهادند و آب را قيمت نماند تا غايت كه چندين مستقه آب به هيچ نمىخريدند » « 1 » . ديوانى به نام كستبزود ديوانى به اين نام را خوارزمى در كتاب خود به عنوان يكى از دو ديوان آب كه در زمان او وجود داشته و هريك به تناسب كار و وظيفه‌اى كه برعهده داشته‌اند به نامى خوانده مىشده‌اند آورده . ديوان ديگر را به نام ديوان آب خوانده است . مفاتيح العلوم دائرة المعارف گونه‌اى است كه خوارزمى كه خود از دبيران فاضل دستگاه سامانيان بوده ، براى بيان اصطلاحات خاص بسيارى از علوم و معارف زمان خودش آن را پرداخته و يك فصل از آن را هم به اصطلاحات آب

--> ( 1 ) . تاريخ قم ، ص 51 - 53 .