بقاء نظام ديوانى ايران و حفظ دفاتر مالياتى قديم با آنچه گذشت اكنون مىتوان با ديدى بازتر به مسئله نظام ديوانى ايران در دولت خلفا ، و به ويژه نظام مالى و خراجى و نظام آب و آبيارى آن ، كه پس از اين توضيح بيشترى دربارهء آن خواهد آمد ، نگريست و دريافت كه چرا در حملهء اعراب و در دوران خلافت عمر نه تنها آن نظام از ميان نرفت بلكه به حكم ضرورت حفظ و نگاهدارى شد و پس از آن‌هم همچنان مورد عمل قرار گرفت ، زيرا اين مصلحت دولت و خراج‌گزاران هردو بود كه چنين ضرورتى را ايجاب مىكرد . از آن‌رو كه در بيشتر موارد يا دولتيان ناچار مىشدند كه براى كسب اطلاع بيشتر از عملكرد آن نظام به پيشينه امر در دورانهاى گذشته يا به تعبير خودشان در ايام ايرانيان مراجعه كنند و يا خراج‌گزاران براى رفع اجحاف ديوانيان به دفاتر و ديوانهاى قديم متوسل مىشدند . مؤلف تاريخ قم از موردى خبر مىدهد كه مردم همدان از آفتى كه به زراعتشان رسيده بوده به حجاج بن يوسف شكايت برده و از او خواسته‌اند كه طبق معمول گذشته با آنها رفتار شود و در اين درخواست استناد آنها به ديوانهاى قديم ايران بوده كه همچنان حفظ مىشده . روايت تاريخ قم چنين است : « . . . و من از فضل بن مروان روايت يافتم كه او گفته است كه : اهل همدان پيش حجاج بن يوسف رفتند و تظلم نمودند از بسيارى آفات ، و دواوين عجم به استشهاد و دستور آوردند ، پس حجاج در آن نظر كرد چون به ذكر همدان رسيد ياد كرده بودند كه يع و زرع همدان از آفتى خالى نيست گاهى در كشت ، گاهى در درخت ، گاهى در ميوه ، و به زبان عجم ذكر كرده بودند كه كشت همدان يام به كشت است يام به ورز است يام به درو چه از آفت خالى نيست » « 1 » و اين سه مرحله همان است كه امروز آن را كاشت و داشت و برداشت مىگويند .

--> ( 1 ) . تاريخ قم ، ص 11 .