محمد مهدى ملايرى
70
تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )
عربى با عنوان عام « الروافد الفارسيّة فى الأدب العربىّ » ( يعنى : سرچشمههاى فارسى ادبيّات عربى ) مطرح بود ، موضوعى كه هم مورد سؤال بسيارى از دانشجويان دورههاى تخصّصى رشتههاى تاريخ و ادبيّات عربى بود و هم تحقيق در آنمورد انتظار استادان اين رشته و اولياى آن دانشگاه بود . مراد از الروافد . . . بخشى از ادبيّات و فرهنگ ايرانى بود كه در قرنهاى نخستين اسلامى به گونههاى مختلف از زبان فارسى به زبان عربى درآمده و جزء ادبيّات آن زبان شده ، و در تحوّل آن اثر داشته ، و امروز اطّلاع از آن را براى متخصّصان و محقّقان تاريخ و ادب عربى به منظور درك صحيح تحوّلات تاريخى آن ضرورى مىشمرند . چون مستقيمترين راهى كه آثار ايرانى از آن به زبان عربى راه يافته راه ترجمه است ، ازاينرو براى آغاز اين بررسيها همين راه برگزيده شد . نخست بنابراين بود كه در اين موضوع كتابى جامع و مختصر در حدّ كتابى درسى و دانشگاهى فراهم گردد ، شامل كتابها و رسالهها و نوشتههائى كه در مآخذ تاريخى و ادبى قديم نامى از آنها به عنوان « آثار فارسى ترجمه شده به عربى » برده شده است ، با افزودن توضيحاتى مختصر دربارهء هريك از آنها در حدّ كليّات و تا آن مقدار كه در شناسائى اجمالى آنها مفيد باشد . ولى به زودى معلوم شد كه آن نامها و نشانهها و آثارى كه در مآخذ آمده بيش از آن دچار ابهامها و تيرگيهاى ناشى از تعريب و تحريف و اختصار شده كه بتوان آنها را با يك بررسى اجمالى شناخت و شناساند . ناچار از اين نظر عدول شد و بنابرآن نهاده شد كه دربارهء هريك از اين گونه آثار كه در مآخذ مختلف تاريخى و ادبى نام و نشانى از آنها مىتوان يافت جداگانه بحث و جستوجوئى شود ، و تا جائى كه ميسّر باشد و دلائل و امارات موجود يارى دهند اطّلاعاتى جامع فراهم آيد . و نتيجهء بحث و بررسيها بتدريج چاپ و منتشر گردد تا هروقت اطّلاعات كافى در اين زمينه بدست آمد به تأليف كتابى جامع اقدام شود . در اجراى اين تصميم نخست از فهرستى كه ابن نديم از كتابهائى كه ابن مقفّع از فارسى به عربى ترجمه كرده و در شرح او آورده است دو كتاب برگزيده شد : يكى « كتاب التاج فى سيرة انوشيروان » و ديگر « كتاب الآيين » .