چيزى نبود كه با يك شكست نظامى يا با انتقال حكومت از گروهى به گروه ديگر صورت پذيرد يا در مدّتى كوتاه جامهء عمل پوشد » . « 1 » در اين بخش از طبقات مختلف بزرگان ، دانشمندان و خاندانهايى كه در انتقال فرهنگ و تمدن ايرانى مؤثر بوده‌اند ، ياد مىكند و گاه‌گاه خواننده را به آثار ديگرى كه در طى چهل سال نشر كرده است ارجاع مىدهد . در پايان اين گفتار دو نكته مهم نتيجه مىگيرد : 1 - روح معرفت دوستى و دانش‌طلبى كه ابتدا بر جامعهء اسلامى حكمفرما بوده است و مسلمانان مشتاق و آرمانخواه را به كسب معرفت از هرجا كه در آن معرفتى مىيافته‌اند ، وامىداشته است . 2 - روح تسامح و سعهء صدرى كه در مؤلفات علماى اسلامى به چشم مىخورد « 2 » در اين مورد از ابو الحسن عامرى و كتاب معروف او السعادة و الاسعاد ياد مىكند كه مشتمل بر اصول اخلاقى و تدابير عملى از ترجمه‌هاى عربى ، آثار يونانى ، ايرانى ، هندى و عرب است . او اين سعهء صدر و روح تسامح را به‌خصوص در برخى از بزرگان شيعه در اين دوران تأكيد مىكند كه تجلّى آن را مىتوان در ديوان شريف رضى و آثار شريف مرتضى يافت اين بزرگان علاوه بر قصايدى كه در تهنيت نوروز و مهرگان دارند در تربيت افراد شايسته اهتمامى داشته‌اند چنان كه شريف رضى مدتها مهيار ديلمى شاعر معروف عربىگوى را كه از خاندانى زردشتى بود مورد توجه و عنايت خاص داشت و مهيار مدتها شاگردى او كرده و به دست او هم مسلمان شده است . گفتار چهارم بازگوكنندهء روابط تاريخى ايرانيان و عربها است و از مرزبانان ايران در نقاط مختلف عربستان و جزاير خليج فارس سخن مىگويد . در همين بخش از اعتبار و اهميت عمّان به عنوان مركز دريايى ايران بحث مىكند و از سابقهء اين مركز در دوران ساسانيان سخن مىگويد و سياست عربى دولت ساسانى را با تكيه بر اسناد و شواهد توضيح مىدهد . ادامهء اين گفتار به بررسى وضع حيره و انبار و پادگانهاى ديگر ايران در حاشيهء صحرا و مرز روم اختصاص دارد و از خاندانها و افرادى كه در

--> ( 1 ) - همانجا ، ص 164 . ( 2 ) - همانجا ، ص 194 .