ولى تمامى اين تشكيلات وسيع و خيل عظيم مسّاحان و مهندسان و كارشناسان كشاورزى و مانند اينها كه در مدّتى نه نسبتا كوتاه تمام آن روستاها و اراضى زراعتى آنها را بازديد كرده‌اند از محيط ديد آن راويان عرب خارج مانده . « 1 » و تنها همان دو مرد عرب عثمان بن حنيف و حذيفة بن اليمان در محيط ديد آنها باقى مانده است . بلى گوسفندى هم كه نيمى از آن كارمزد روزانهء آن دو تن بوده و نيم ديگرش به عمار بن ياسر عامل خليفه در كوفه تعلق مىگرفته ، نيز در محيط ديد آنها قرار داشته و حتّى اين هم كه كله و پاچه و اعضاء داخلى آن گوسفند كه آنها را سواقط مىگفته‌اند به سهم عمّار عامل خليفه افزوده مىشده نيز از ديد آنها خارج نمانده است « 2 » . اين روش نقل اخبار از طريق روايات كه حاكم بر تاريخهاى عربى اسلامى گرديد اثر بسيار نامساعد ديگرى هم بر فرهنگ ايران گذارد كه آن را بيشتر در ابهام فرو برد . محمّد بن جرير طبرى را با تاريخ مفصّل و پرآوازه‌اش و دّقت و امانتى كه در نقل روايات مختلف به‌كار برده است ، در جهان اسلام پدر تاريخ خوانده‌اند . او با اين‌كه آنچه دربارهء تاريخ ايران پيش از اسلام نوشته مطالبى بوده است كه در كتابهاى تاريخى و نوشته‌هائى ايرانى قبل از اسلام نوشته بوده « 3 » ، كتابها و نوشته‌هائى كه در روزگار طبرى ، غالبا هم اصل فارسى و هم ترجمه‌هاى عربى آنها وجود داشته ، و در دسترس خود طبرى هم بوده ، و طبرى مىتوانسته همهء آن‌چه را از تاريخ پيش از اسلام ايران در كتاب خود آورده همه را از همان كتابها و نوشته‌هاى ايرانى و يا به استناد آنها نقل كند ولى چنين نكرده ، بلكه به

--> ( 1 ) - براى اين‌كه از اهميت كار مساحت و دقت اهتمامى كه در آن رعايت مىشده آگاهى ولو به اجمال حاصل آيد به آنچه صاحب تاريخ قم از كتابى قديم‌تر كه در اين صناعت تأليف شده بوده ، نقل كرده است مراجعه شود . تاريخ قم ، تصحيح سيد جلال الدّين طهرانى ، چاپخانه مجلس 1313 ه ش . ص 107 ( 2 ) - بلاذرى ، فتوح البلدان ، ص 330 ( 3 ) - نلد كه در مقدمه‌اى كه بر ترجمهء آلمانى بخشى از تاريخ طبرى كه به دورهء ساسانيان بازمىگردد نوشته است ، اين مطلب را به‌خوبى شرح داده . وى اين بخش از تاريخ طبرى را در سال 1879 ميلادى به آلمانى ترجمه كرده است .