ساسانى معمول بود - عيد نوروز از محل خود به تدريج تغيير يافته و در غير موسم طبيعى خود قرار گرفته بود ، باز هم‌چنان به عنوان افتتاح سال خراجى به‌كار مىرفت ، تا زمان متوكل خليفهء عباسى كه چون تفاوت آن با سال مالى بسيار شده بود ، به شرحى كه بيرونى نقل كرده ، با مشورت موبدان و ديگر محاسبان و منجمان و مورخان دوباره به موسم اصلى خود بازگردانده شد . و چون اين امر در زمان معتضد به‌انجام رسيد به تاريخ معتضدى معروف گرديد « 1 » . و با اين گاه‌شمارى ، بسيارى از مراسم ايرانى هم كه با آن ارتباط داشت ، هم‌چون مهرگان و سده و بهمنجنه و مانند اين‌ها به دوران اسلامى راه يافت . از جمله امورى كه از دوران ساسانى به دوران اسلامى انتقال يافت و در دولت خلفا تا چندين قرن هم‌چنان دست‌نخورده باقى ماند ، تقسيمات كشورى مناطقى بود كه نهادهاى مالياتى آن‌جاها بر پايهء همان تقسيمات وضع شده بود . تقسيم سرزمين عراق به دوازده استان و شصت طسوج كه صورت تفصيلى آن‌ها در كتاب المسالك و الممالك ابن خردادبه و كتاب الخراج قدامة بن جعفر آمده « 2 » و در مآخذ ديگر تاريخى و جغرافيايى هم مانند كتب مسعودى و ياقوت و ديگران از آن‌ها ذكرى رفته ، تقسيمات ديوانى اين سرزمين در دوران ساسانى بوده كه تا اين تاريخ يعنى قرن سوم و چهارم هجرى زمان تأليف اين كتابها در ديوان خراج سواد ( - عراق ) هم‌چون پايه و اساس به‌كار مىرفته ، و اگر تغييرى هم در آن‌ها روى مىداده ، آن هم بر پايهء همان تقسيمات صورت مىگرفته است . و چون در بخشى ديگرى از همين كتاب دراين‌باره به تفصيل سخن خواهد رفت در اين‌جا به همين اندازه اكتفا مىشود . با مطالعه در آنچه گذشت و به‌خصوص در مسايلى كه مستقيما به تسلّط

--> ( 1 ) - ابوريحان بيرونى ، الآثار الباقيه ، ص 31 و 32 - شرح اين داستان را در كتاب فرهنگ ايرانى پيش از اسلام و آثار آن در تمدن اسلامى و ادبيات عربى ، چاپ 2 ص 114 به بعد نيز خواهيد يافت . ( 2 ) - اين صورت‌ها در اين‌جاها است . ابن خردادبه ، المسالك و الممالك ، ص 8 - 14 ، قدامه ، « نبذ من كتاب الخراج » ، المسالك و الممالك ، ص 235 - 239 .