اموال و نفوس و كيفيت منازعهء قدرتمندان و دست‌به‌دست شدن قدرتها بدانگونه كه در اين كتابها آمده نيست . اينها امورى است كه در طول تاريخ بشر در هر عصر و زمان و بين همهء اقوام و ملل همواره با نامها و بهانه‌هاى مختلف اتفاق افتاده و همچنان اتفاق مىافتد . تاريخ اسلام به عنوان يك دين الهى عبارت است از چگونگى پيام معنوى اين دين و كيفيت پذيرش قلبى اصول و مبانى آن به‌وسيلهء مردمانى كه آن پيام را دريافته‌اند ، و تحوّل درونى كه در نتيجه‌ى آن در افراد يا جامعه‌ها روى داده ، و آثارى كه بر آن مترتب گرديده است . و اينها چيزهائى است كه در كتابهائى كه به مسامحه تاريخ اسلام خوانده مىشود كمتر مىتوان به آنها دست يافت . از اين كتابها آنچه با موضوع اسلام در ايران ارتباط مىيابد مىتوان كم‌وبيش فهميد كه فلان منطقه از ايران در چه زمان و چگونه مورد هجوم قرار گرفته ، و براى اين‌كه دينى كه بر مردم آنها عرضه شده با نشده و درهرحال آن را به درستى نشناخته‌اند نپذيرند چه مبلغ جزيه و مال المصالحه پرداخته‌اند ، و اين سرزمين در دوره‌هاى مختلف چگونه ميدان زدوخورد قدرت‌طلبان عرب و داعيان خلافت يا امارت گرديده و ميان آنها دست‌به‌دست گشته است . ولى نمىتوان فهميد كه همين مردم اسلام نپذيرفته و جزيه پرداخته چه‌وقت و به چه صورت و در نتيجهء چه عواملى آن‌چنان به اسلام گرويده‌اند كه هنوز قرن اول اسلامى به پايان نرسيده گروه كثيرى از همانها يا فرزندان آنها را نه‌تنها در صف مسلمانان بلكه در صف پيشوايان عالم اسلامى به عنوان عالم و فقيه و يا قاريان معروف قرآن و مفسران و واعظان يا در ردهء نويسندگان و دبيران ديوان و مديران خلافت اسلامى مىتوان يافت . گسترش تدريجى اسلام در ايران در دوره‌اى مختلف دربارهء گرايش ايرانيان به اسلام و علل و عوامل و كيفيت آن مطالب مختلف متضاد و غالبا نادرست و ناسازگارى گفته شده كه تحقيق دربارهء آنها و جدا ساختن واقعيات از پندارها كه خود يكى از مسائل مهم تاريخ اسلام و ايران هردو است از