دمشق از ازهرى ، فقيه نامى آن زمان دربارهء فقيهان شهرهاى بزرگ اسلامى همچون مكّه و يمن و مصر و شام و جزيره و خراسان و بصره و كوفه پرسيد ، ازهرى به‌جز فقيه كوفه كه تنها فرد عرب بود بقيهء فقيهان شهرها را با اسم و رسم از موالى شمرده كه غالب آنها از ايرانيان بوده‌اند و علت برترى همهء آنها را هم ديانت و روايت ذكر كرده . در اين معنى به‌جز اين روايت كه آن را دميرى و ابن عبدربّه هردو نقل كرده‌اند ، روايات ديگرى هم آمده است . از آن‌جمله روايتى است در العقد الفريد شامل گفتگوئى ميان عيسى بن موسى و شخصى به نام ابن ابى ليلى كه به پرسشهاى او دربارهء فقيهان شهرهاى اسلامى پاسخ مىدهد . در اين گفتگو ابن ابى ليلى هجده تن از فقيهان مشهور را نام مىبرد كه تنها دو تن از آنها ، « فقيهان كوفه » عرب و شانزده تن ديگر از موالى بوده‌اند . حتى دربارهء اين دو تن فقيه كوفه هم ابن ابى ليلى گويد كه چون عيسى بن موسى از متعصبان عرب بود و از شنيدن نام موالى به عنوان فقيه آن شهرها به سختى برآشفته و صورتش برافروخته شده بود و من بر حال او بيمناك شدم ، فقيهان كوفه را ابراهيم نخعى و شعبى نام بردم و اگر بر حال او بيمناك نمىشدم دو تن فقيه كوفه را هم يكى حكم بن عتبه و ديگرى عمار بن ابى سليمان نام مىبردم كه آنها هم از موالى بودند . ياقوت هم در معجم البلدان از زبان عبد الرحمن بن زيد ابن اسلم روايتى در همين معنى آورده است « 1 » . و نيز در همين قرن نخستين اسلام بود كه دبيران ايرانى عربىنويس به نقل و ترجمهء ديوانهاى ساسانى به زبان عربى پرداختند « 2 » و زبان عربى را كه تا آن هنگام در آن زمينه‌ها كاربردى نداشت در امور ديوانى به‌كار گرفتند و با ذوق و قريحهء خويش نارسائيهاى آن را در اين زمينه و زمينه‌هاى مشابه به‌تدريج بر طرف

--> ( 1 ) - دو روايت نقل شده از العقد الفريد و معجم البلدان را در فجر الاسلام چاپ 2 ص 182 و 183 خواهيد يافت . ( 2 ) - توضيح بيشتر دراين‌باره در مقاله‌اى از نويسندهء همين گفتار با عنوان « نقل ديوان عراق از فارسى به عربى . . » در نشريهء « مقالات و بررسيها » دفتر سوم و چهارم ، تهران ، 1349 ه . ش . ص 1 تا 16 آمده است .