گرديد و اين خود خدمتى به اسلام بود . ولى آنچه نه پسنديده بود و نه نيكو و نه خدمتى به اسلام ، اين بود كه در اين ميان فارسىزبانان فراموش شوند و چراغى كه به خانه روا بوده است از آن دريغ شود و زبان فارسى حتى در مدارس دينى زادگاه خود هم به عنوان زبان تعليم و تعلّم جائى نيابد و در علوم اسلامى به‌كار گرفته نشود . و اين امر بود كه از جنبه‌هاى مختلف آثار نامطلوب فراوانى در فرهنگ ايران به‌جاى گذاشت كه يكى از آنها در بينش مذهبى و تفكّر دينى ايرانيان بود . و آن هم از اين‌جا سرچشمه مىگرفت كه از يكى سو ثمرهء علم و انديشهء علماء و انديشمندان اين سرزمين در دوره‌هاى شكوفائى علم و انديشه در جهان اسلام كه مىبايستى از پايه‌هاى علمى تفكّر دينى و بينش مذهبى ايرانيان باشد به سبب همين ناهمزبانى دور از دسترس ايشان قرار گرفته ، و از سوى ديگر آنچه در دسترس ايشان بوده ، اگر تعدادى نه‌چندان زياد از كتابهاى خوب و پرمايه و خردافزا را كنار بگذاريم ، غالبا مطالبى بوده متناسب با فهم عوام و مؤيّد باورهاى عاميانهء ايشان . و نتيجهء همهء اينها اين شده كه بينش مذهبى عامهء مردم اين سرزمين ، يعنى كسانى كه مىبايستى همهء آگاهيهاى علمى خود را در اين زمينه از راه زبان خودشان به دست آورند ، حال و هواى خلق عوام گيرد و در آن ثابت و پابرجا ماند و به‌جاى آنكه مبتنى بر خرد و انديشه باشد و قدرت تشخيص آنان را بيفزايد و بدانگونه كه در منابع اساسى اسلامى مطرح است بر پايهء عقل و بصيرت آنان را از اوهام و خرافات بر كنار دارد به سوى عواطف سادهء عاميانه گرايد ، و نه‌تنها كمكى به پرورش خرد و انديشهء آنان نكند بلكه خود زمينهء مساعدى براى رشد باورهاى خرافه‌آميز و ضعف قدرت تشخيص آنان گردد ، كه آثار زيان‌بار آن را در سراسر تاريخ ايران به فراوانى مىتوان يافت . اثر زبان در پرورش خرد و انديشه براى اين‌كه به نتايج زيان‌بار اين امر تا حدى پىببريم بهتر است به اثر مهمى كه براى زبان در پرورش انديشه و خرد انسان شناخته‌اند توجه كنيم . آنها كه گفته‌اند انسان با زبان مىانديشد سخن به