برگرداند . در طى چند فقره تلگراف به سران آنها مسئوليت عواقب اين كار را گوشزد كرد ، ولى مهاجرين در عزم خود راسخ بوده و مصمم شدند كه به اردوى نظام السلطنه ملحق شوند . اينك جريان حركت آنها را از اصفهان به‌سمت كرمانشاه جهت الحاق به نيروى ملى صحنه از قول حاج ميرزا يحيى دولت‌آبادى كه تحت عنوان اردوى سرگردان نوشته به مناسبت توقف چندروزه آنان در لرستان ذكر مىكنيم . حركت مهاجرين از اصفهان اردوى مهاجرين را كه مرحوم دولت‌آبادى به نام اردوى سرگردان ناميده چنان‌كه قبلا گفته‌ايم عبارت بوده از يك قسمت از نمايندگان مجلس شوراى ملى از فرقه دموكرات كه رئيس آنها سليمان ميرزاى محسن بوده كه رياست كميته دفاع ملى را هم به عهده داشته و يك قسمت مهم از ژاندارمرى كه شايد در موقع خود از بهترين قسمتهاى اين قوه ايرانى محسوب مىشد و نيز عده زيادى از مجاهدين نقاط مختلفه به رياست چند نفر از قبيل امير حشمت تبريزى و حسين‌زاده و غيره . جمعى از صاحب‌منصبان آلمانى و سوئدى هم با اين اردو بوده‌اند . بعد كه پسر حسين‌زاده در خرم‌آباد كشته شد وى به « 1 » امير حشمت بدگمان شده او را محرك مىدانست . شونمان آلمانى نماينده سياسى و نظامى آلمان در خرم‌آباد هم با اين اردو بوده و چون صندوق ماليه را هم در دست داشته . در اين صورت مىتوان گفت كه رئيس حقيقى اردوى مهاجرين او بوده [ است . ] « اين اردو از اصفهان حركت نموده است به عنوان يك اردوى نظامى ، كه بتواند با دشمن در يك نقطه مقابله كند ؛ ولى كم‌كم اخبار غلبه روسها آنها را مرعوب ساخته ، همين‌كه به بروجرد رسيده اخبار نزديك شدن قشون روس را به نهاوند شنيده ، جرأت نكرده است از راه خزل ، كه تا چند روز بعد هم در تحت اشغال روس درنيامده بوده ، خود را به اردوگاه عمومى برساند » . « اگر اين اردو با آن اسباب جمعى كه در ورود به بروجرد داشت خود را به اردوگاه عمومى رسانيده بود ، از قسمت نظامىاش خوب استفاده مىشد . . . كرمانشاهان از دست نمىرفت و هم از قسمت سياسيش در كرمانشاهان استفاده مىشد . زيرا آلمانها حاضر بودند [ كه ] با يك حكومت موقتى كه در آن‌جا تشكيل داده شود ، كارهاى اساسى را تمام كرده باشند و بواسطه حاضر نبودن رؤساى فرقه‌هاى سياسى كه در اين اردو عقب مانده بودند ، سه چهار هفته وقت تضييع شده ،

--> ( 1 ) . اصل : از .