رضا قلى خان نظام السلطنه ثانى برادرزاده او است . اگر اين نوشته ذىقيمت روزى منتشر شود و در دسترس طالبان حقايق راجع به عصر ناصرى قرار گيرد ، بسيارى از مبهمات تاريخ آن‌دوره را روشن خواهد كرد و خدمت بزرگى به تاريخ ايران خواهد نمود . « 1 » از نظام السلطنه بعضى نوادر منقول است كه حدت ذهن و حسن ذوق او را مىرساند از آن جمله آن مرحوم پيشكارى داشت ملقب به انتخاب السلطان كه از مردم نطنز بوده است . انتخاب السلطان به علت رعايت قرابت همشهريگرى هميشه غالب مستخدمين دستگاه نظام السلطنه را از باغبان و فراش و سرايدار و دربان و غيرهم از مردم نطنز انتخاب مىكرد . روزى نظام السلطنه در موقع سوار شدن بر كالسكه ديد گدايى پيش او آمد و به لهجه نطنزى از او چيزى خواست . فورا انتخاب السلطان را احضار كرد و به او گفت : انتخاب السلطان پيشكار من نطنزى . باغبان نطنزى . فراش نطنزى . سرايدار نطنزى . دربان نطنزى . آيا گداى در خانه من هم بايد نطنزى باشد . انتخاب السلطان سخت خجل شد و دستور داد كه هر وقت نظام السلطنه مىخواهد سوار شود چند نفر فراش مواظب گداهاى اطراف باشند و اگر در ميان آنها گداى نطنزى باشد او را به قهر از آن حدود برانند تا موجب مسئوليت و سرافكندگى جهت او فراهم نيايد . در ايامى كه نظام السلطنه پيشكار آذربايجان بود وقتى در يكى از مجالس با حضور او در اين مقوله بحث شد كه چرا در آذربايجان بلبل پيدا نمىشود و هركس چيزى گفت . مرحوم نظام السلطنه گفت كه نبودن بلبل در آذربايجان به اين علت است كه بلبل نمىتواند تركى بخواند . مرحوم حسينقلى خان نظام السلطنه در اواخر عمر دو فرزند بيشتر نداشت : يكى مرحوم ميرزا حسين خان كه در محرم 1326 قريب به پنج ماه قبل از فوت پدر ، در جوانى مرد . ديگر بتول خانم ملقب به فخر السلطنه كه بعد از فوت پدر نامزد نصرة السلطنه پسر مظفر الدين شاه شد ، ولى ازدواج ايشان سرنگرفت و خانم فخر السلطنه بعدها به عقد شيخ خزعل خان درآمد و اندكى قبل از دستگيرى شيخ پسرى از او آورد كه حاليه در لندن مشغول تحصيل است . نظام السلطنه كتابخانه نفيسى داشت شامل كتب خطى عربى و فارسى و مرقعات و قطعات خطوط نفيسه كه بعد از فوت آن مرحوم به علت نداشتن فرزند رشيدى به مزايده درآمد و مانند بسيارى از كتابخانه‌هاى اعيان فاضل عصر ناصرى متفرق گرديد . اين بود شرح‌حال حسينقلى خان نظام السلطنه اول عموى رضا قلى خان نظام السلطنه كه به

--> ( 1 ) . [ اين كتاب در 1361 به وسيله خانم منصوره اتحاديه نظام ما فى و آقاى سيروس سعدونديان با نام خاطرات و اسناد نظام السلطنه ما فى در دو جلد از سوى نشر تاريخ ايران در تهران منتشر شد . ]