توقّفى « 1 » دارد ، چنانچه بر ماهر در علوم « 2 » ادبيّه اين معنى واضح و لايح است . بنابراين شا [ يد ] بود كه باعث بر عدّ او در جملهء فنون ادبى اين باشد ، و اللّه تعالى أعلم اين است رتبت علم تاريخ در ميان علوم . و امّا فوايد علم تاريخ بسيار و منافع آن نسبت با طوايف بىشمار است و از معظمات آن هشت فايدهء جليله است كه مذكور مىگردد : فايدهء اولى « 3 » : نسبت به ارباب معرفت و حال ، آنكه مطّلع بر واقعات روزگار و تقلّبات ليل و نهار ، پيوسته مشاهد تطوّرات شؤون الهى « 4 » ، و ملاحظه تناوب انظار لطفى و قهرى است « 5 » و فحواى كلام كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ [ 55 / 29 ] را [ به ] بصر بصيرت ادراك مىنمايد ( 39 - پ ) و مضمون كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ [ 55 / 26 ] در ضميرش هر ساعت اتقان « 6 » مىفزايد ، با ادوار الهيّه « 7 » همگى در دوران و با سيور « 8 » اعوام و دهور پيوسته در سيران است . رباعيه « 9 » اى نور تو در كلّ مظاهر ظاهر * وى علم تو در جمله محاضر حاضر بر غير تو اسم مصدريت نه رواست * افعال تو گشته از مصادر صادر فايدهء ثانيه : نسبت با « 10 » ارباب علم و استدلال ، آنكه از تكثّر مشاهدهء حوادث زمانيّه « 11 » و تكرّر ملاحظهء انشاآت امكانيّه و بقاى امور و جهات منسوبه به حضرت بارى تعالى با وجود ورود « 12 » اصناف نوايب و فناى امور منسوبه به محدّثات با وجود سعى و حفظ مناسب ، از اين جمله عقل حكم مىكند به وجود صانعى قديم « 13 » و مختار واجب الوجود ، كه « 14 » يد قدرت او مقلّب اطوار و مدوّر ادوار است . و اين حوادث امكانيّه بنا بر

--> ( 1 ) . P : توتفى ؛ K : توفيقى ( 2 ) . P : علم ( 3 ) . P : اوّل ( 4 ) . P : الهيه ؛ P : الآهى ( 5 ) . P : لطف و قهرست ( 6 ) . P : اتّفاق ( 7 ) . P : الاهيه ( 8 ) . P : سهور ؛ K : شهور ( 9 ) . P : شعر ( 10 ) . P : به ( 11 ) . F : زمانه ( 12 ) . KP : دارد ( 13 ) . F : قديمى ( 14 ) . P : كو