نام يتوهوئى « 1 » ، آوانويسى چينى متن كامل « يوان چائوپى شه » را كه نام اصلىاش « منگغول اون نى اوچا توبچى ان » « 2 » است ، به چاپ رسانيد كه در اروپا ، تا سال‌ها بعد ، از اين كار به كلى بىخبر بوده‌اند . اخيرا از چين نسخهء خطى قديمى خوبى با آوانويسى به چينى به دست آورده‌ام كه به علت غلطهاى فراوان در رسم آوانويسى چينى ، برگرداندن متن اصلى كامل آن به مغولى دشوار بود . من اين كار را كردم و بدين ترتيب براى اولين‌بار ، يك تاريخ مغولى به مغولى در دست داريم كه تقريبا فرداى مرگ چنگيز خان نوشته شده است . اين تاريخ مغولى به مغولى ، هم از لحاظ تاريخى و هم از لحاظ فيلولوژى ( علم اللغات ) و فرهنگ و ادبيات ، اهميت فراوان دارد . در اين متن كه خيلى كاملتر از ترجمهء چينى است كه مورد استفادهء پالاديوس قرار گرفته ، از نظر تاريخى ، حوادث تاريخى و تعداد زيادى اسامى خاص را مىيابيم كه قبلا هيچ‌گاه به آنها دسترسى نبوده ، يا اگر در جايى آمده بوده ، در ساير منابع تغيير شكل يافته است . گذشته از آن ، براى اولين‌بار منبعى مهم ، ما را به زندگى و افكار مغول‌ها ، قبل از آنكه هيچ‌گونه نفوذ لامائى آن را دگرگون ساخته باشد ، وارد مىسازد . اما از نظر فيلولوژى ، نبايد فراموش كرد كه در نظر ما ادبيات مغولى از قرن دوازدهم ميلادى آغاز مىشود و پيش از اين تاريخ ، فقط يك نوشتهء كوتاه در دست است . امروزه بايد يك شعر مغولى را نيز بدان اضافه كنيم ، كه نسخه‌اى از آن‌كه در قرن چهاردهم ميلادى چاپ شده ، در دست است و يك كتيبهء قبر متعلق به سال 1362 كه از كان سو « 3 » آورده‌ام . همچنين سند چاپ نشدهء ديگرى نيز در برلن وجود دارد ، ولى بايد گفت هيچ‌يك از اين اسناد ، از نظر غناى فرهنگ لغات و موضوع ، به اين اثر ، كه دوازده يا پانزده فصل دارد و « تاريخ سرّى مغولان » را تشكيل مىدهد ، نمىرسد . آوانويسى چينى برحسب قواعد ثابتى انجام گرديده و لغاتى كه به‌كار رفته ، ارزش و استحكامى فراوان دارد كه حتى خط مغولى امروزى از آن بىبهره است . پس مىتوان گفت از لحاظ مختلف ، ما زبان مغولى « تاريخ سرّى مغولان » را با آوانويسى چينى ، بهتر از يك تاريخ سرّى ، به زبان مغولى ، مىتوانيم مطالعه كنيم . به همين دليل است كه از متن مغولى ، نه به

--> ( 1 ) - ye - to - houei ( 2 ) - Monggol - un - niuca Tobci - an ( 3 ) - Kan - su